Review

Kaarten tegen de borst

Vladimir Poetin werd uitverkoren om Jeltsin op te volgen, omdat hij nondescript was. Inmiddels heeft hij zich los weten te maken van de Jeltsinclan en heel wat macht weten te vergaren. Maar het is nog steeds heel moeilijk de Russische president te beschrijven. Een nieuwe biografie.

Hella Rottenberg

Winston Churchill deed de beroemde uitspraak dat Rusland 'een raadsel is, verpakt in een mysterie, dat in een geheim zit' in 1939, toen het land volkomen afgesloten was van de buitenwereld, en westerlingen zich nauwelijks een voorstelling konden maken van wat zich daar afspeelde.

In 2003 zegt niemand Churchill meer na dat Rusland ondoorgrondelijk is. In vergelijking met hoe het was in de Stalin-tijd heerst er een ongekende vrijheid en openheid. Toch is het die bijna belegen zin van de Britse staatsman, die boven komt drijven als je Vladimir Poetin zou moeten typeren.

De Russische kremlinologe Lilia Shevtsova doet in de uitvoerigste politieke biografie van Poetin tot nu toe, geweldig haar best om het karakter en de handelwijze van de Russische president te ontrafelen en te duiden. Maar uiteindelijk, na driehonderd bladzijden, blijft de lezer zitten met een beeld dat toch lijkt op wat hij al had voordat hij begon: dat van een president die geheim agent is gebleven en die zijn kaarten dicht tegen de borst houdt. Wat Poetin werkelijk denkt, voelt en wil, blijft uit het zicht; hij houdt zijn pokerface in de plooi en de buitenwereld mag gissen wat zijn volgende bod zal zijn.

Shevtsova beschrijft hoe Poetin uitverkoren werd door Jeltsin en diens clan, meer om de eigenschappen die hem ontbraken dan om de eigenschappen die hij bezat. Poetin was onbekend, beschikte niet over een eigen machtsbasis, en enig charisma was bij hem nooit ontwaard. Daarom werd hij de ideale kandidaat voor de opvolging geacht, met handen en voeten gebonden aan Jeltsins clan, die hem 'gemaakt' had. Het eerste decreet dat Poetin als president uitvaardigde legde de juridische onschendbaarheid van Jeltsin en diens familie vast.

Maar geleidelijk begon Poetin eigen mensen om zich heen te verzamelen, die erg op hem leken. Het waren allemaal onopvallende persoonlijkheden, serieuze staatsdienaren, die terugverlangden naar de oude orde en grandeur van Rusland. Hun reflex was autoritair. Net als bij Poetin zelf kwam die voort uit hun Sovjet-opvoeding, vaak voltooid binnen een van de veiligheidsdiensten, en uit ergernis over de anarchie van het Jeltsin-tijdperk.

Shevtsova benadrukt - ze onderbouwt haar stelling veelvuldig met opiniepeilingen - dat het fenomeen Poetin de uitdrukking is van een sterke behoefte bij de bevolking aan stabiliteit. Dat is de enige verklaring voor de verbazingwekkende populariteit van de president. Zelfs zijn kille reactie op de tragedie met de verongelukte atoomonderzeeër Koersk werd hem vergeven.

Na vijftien jaar van permanente turbulentie was de Russische maatschappij moe en eerder geneigd passief toe te kijken dan te protesteren. Van deze stemming maakten Poetin en zijn mensen gebruik om staat en samenleving onder hun controle te brengen. Systematisch hebben zij personen, instellingen en structuren die een tegenwicht zouden kunnen vormen, onschadelijk gemaakt en naar hun hand gezet.

Een individuele provincie-gouverneur, die niet beviel, werd verwijderd door ingrijpen van een rechtbank. De gouverneurs als groep werden verzwakt doordat Poetin de Federatieraad (equivalent van de Amerikaanse senaat) bevoegdheden afpakte en de Russische provincies verdeelde onder zeven door hemzelf benoemde superregenten.

De figuren die Poetin aanpakte, waren bij de grote massa impopulair of zelfs gehaat, omdat zij gigantische macht en rijkdommen hadden vergaard. Dat maakte zijn taak kinderlijk eenvoudig. Verzet bleef vrijwel uit.

Toen de president de arrestatie beval van zakengiganten als Vladimir Goe-sinski, en diens collega Boris Berezovski dreigde met vervolging, kon Poetin zich op de borst slaan omdat hij 'de oligarchen' hun plaats wees. Dat de president in één moeite door de kritische televisiestations, tijdschriften en kranten (eigendom van Goesinski en Berezovski) van eigenaar deed wisselen en onder gezag van de staat bracht, deed niet eens meer terzake. Andere steenrijke zakenlui, van wie Poetin géén last had, werd geen haar gekrenkt, ook al waren ze net zo oneerlijk aan hun vermogen gekomen als Goesinski of Berezovski.

De afbraak van onafhankelijke instellingen ging ongestoord door. Vakbonden, politieke partijen, massamedia werden gestroomlijnd, gelijkgeschakeld. Verkiezingen zijn in het amorfe Rusland van nu eenvoudig te manipuleren zonder dat er valse trucs voor nodig zijn. Shevtsova noemt het resultaat een 'gecontroleerde democratie', een systeem dat de uiterlijke kenmerken van een democratie vertoont maar in feite bestuurd wordt door een kleine kliek.

Aan de economie heeft Poetin, behalve in enkele veelbesproken redevoeringen, nauwelijks aandacht besteed. Op dat terrein voerde hij tot nu toe een zigzagbeleid of helemaal geen. ,,De president had kennelijk besloten', schrijft Shevtsova vilein, ,,dat het land wel zonder een duidelijke strategie voor economische ontwikkeling kon, maar absoluut een nieuw wapen en volkslied moest hebben voor het nieuwe millennium.' Hij bofte de afgelopen jaren met de hoge olieprijs, die ervoor zorgde dat de schatkist zich vulde en overheidssalarissen en pensioenen konden worden uitbetaald.

De derde pijler van Poetins bewind - naast de apathie van de bevolking (eerste pijler) en de gunstige olieprijs (tweede pijler) - is steun vanuit het Westen. Het Kremlin keek uit naar het moment waarop Clinton vervangen zou worden door Bush, want de ervaring leerde dat republikeinen zich pragmatischer opstellen en minder waarde hechten aan het bevorderen van vrijheid en democratie in Rusland.

Poetin kwam wat dat betreft niet bedrogen uit. Toen hij na 11 september 2001 zonder aarzeling de zijde van de Amerikanen koos, was hij verlost van de buitenlandse bemoeienis met de oorlog in Tsjetsjenië. Hoewel de hegemonistische opstelling van de Verenigde Staten in Rusland grote irritatie wekt - met name bij de militairen - is Poetin, aldus Shevtsova, realist genoeg om de verhouding met Amerika zo vriendschappelijk mogelijk te houden. Hij beseft dat Rusland te zwak is om een tegenmacht te vormen en zorgt er daarom voor tijdig - zie zijn voorzichtige opereren in het Iraakse conflict - de winnende kant te kiezen.

Zonder visie of ideaal, realistisch en autoritair. Dat is het beeld dat Shevtsova - overtuigend en op grond van harde feiten - van Poetin schetst. Shevtsova laat zich niet verleiden tot gepsychologiseer of speculaties. Welke persoonlijkheid Poetin heeft, waardoor hij wordt gedreven, wat zijn streven is, blijft gehuld in een mysterie. Dat ligt niet aan de schrijfster van 'Putin's Russia', maar aan het object van haar studie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden