Review

Juliana begon zich te zien als door God gewijd

De gebedsgenezeres Hofmans riep in het begin van de jarenvijftig bij koningin Juliana een opvatting van de monarchie opdie van vér voor 1848 stamde. Zij was de gezalfde, de gewijde,door God met een heel bijzondere opdracht belast.

Jan Kuijk

Beter dan wie ook heeft koningin Juliana zélf geformuleerdwelke spanningen het Nederlands staatsrecht oproept tussen de rolvan de ministerraad en het erfelijk staatshoofd. Tegenoverminister-president Drees verklaarde ze: “Het mag waar zijn datu politiek verantwoordelijk bent voor mijn handtekening onder debesluiten - ik weet mij moreel verantwoordelijk.“ Sinds 1848 goldhet grondwetsartikel 'De Koning is onschendbaar; de ministerszijn verantwoordelijk', en dit betrok zij op zichzelf en op haartaak.

Wie een mooie illustratie wil hebben van wat er achter dezeacht woorden besloten ligt, kan te rade gaan bij Hans Daaldersboek over de moeilijkheden die het kabinet Drees tussen 1948 en1958 met de bewoners van paleis Soestdijk ondervond. Het gaatdeels om persoonlijke gebeurtenissen, die omwille van de privacyafscherming verdienen. Maar tegelijk krijgt alles door de positievan de hoofdrolspelers onvermijdelijk een politieke dimensie envergroting die het plaatst in de sfeer zoals wij die kennen uitde vorstendrama's van Shakespeare en vergelijkbare grootheden.

Vijftig jaar later is overigens ook wel een wat nuchterderkijk mogelijk: Nederland zou echt niet van de kaart geveegd zijn,als het was misgelopen - het zou alleen staatkundig een watandere vorm en inrichting hebben gekregen. Maar wie enighistorisch inlevingsvermogen heeft, kan zich best voorstellen metwelke grote vrees insiders zich in die dagen vervuld voelden.Alle aanleiding dus om aan het werk te gaan voor de politicoloogDaalder, die bovendien van Drees diens persoonlijk archief overdeze zaak had gekregen.

Het zal inmiddels de lezers van deze krant niet ontgaan zijnwaar Daalder het over heeft. 'De zaak-Hofmans en andere crises'luidt de ondertitel van het boek. De zaak-Hofmans, die in 1956tot zijn hoogtepunt kwam, vormt weliswaar de hoofdmoot, maar dieandere crises zijn ook de moeite waard.

Greet Hofmans was, na de ontdekking van de oogziekte vanChristina in 1947 of 1948, door prins Bernhard op paleisSoestdijk geïntroduceerd in de hoop dat zij, die een geur vanheiligheid en spiritualiteit met zich droeg, de oogkwaal zoukunnen verhelpen. Juliana kwam in haar ban, maar Bernhard had algauw in de gaten dat het rimram was; een opvatting die ook Dreeswas toegedaan na het eerste gesprek dat hij op uitnodiging vanJuliana met Hofmans had. Hij heeft daarvan stenografischeaantekeningen gemaakt, die de lezer van het boek niet onthoudenworden. “Weest overtuigd dat gij tienvoudige hulp zult krijgendoor het beleid in de kosmische structuur“- dat soort zinnen.

Drees zag ook hoe Hofmans de koningin in politieke richtingstuurde, waarbij zij zich zoveel mogelijk moest laten gelden enbevoegdheden nemen - dus zich ook, als haar dat uitkwam, tegende verantwoordelijke ministers moest richten. Moeilijkheden warenniet te voorkomen. De ministers wisten dat ze de koningin nietlouter als stempelmachine onder hun besluiten konden beschouwen,maar ze zagen tegelijk drommels goed dat iemand die niet terverantwoording kan worden geroepen, geen bevoegdheden kan hebben.Het is een lange, tien jaar durende lijdensweg geworden, waarvandit boek een gedetailleerd en dikwijls door zijn nuchterheidonthutsend verslag doet.

De lezer krijgt de indruk, dat Hofmans Juliana het besefheeft opgedrongen van een uitverkiezing voor een heel bijzondereopdracht, waarbij Hofmans zich de persoonlijke taak hadtoebedeeld Gods boodschappen over te brengen. Hofmans riep bijJuliana het gevoel op dat haar bij haar inhuldiging bijna eenwijding, een nieuw sacrament was toegediend.

Deze visie stond haaks op het veel meer republikeins enprotestants georiënteerde koningschap dat Busken Huet al in 1865tot de zakelijke (en later door prins Claus overgenomen)conclusie had gebracht, dat Nederland sedert 1848 'eenedemocratische republiek' was met 'een vorst uit het Huis vanOranje tot erfelijk voorzitter'. Huet concludeerde bij diegelegenheid dat wij hem of haar dan wel 'koning bij de gratieGods' noemen, maar dat hij of zij dat toch niet in een andere zinwas dan waarin ieder ander het in zijn beroep eveneens van degoddelijke genade moet hebben.

Stikker, de liberale minister van buitenlandse zaken, die watminder theologisch geschoold dacht, maar zich erfgenaam vanThorbecke voelde, sprak in de ministerraad over het gevaar vaneen terugkeer naar de opvattingen over het koningschap van vóór1848. Hij had te maken met een koningin, die er op stond haarredevoeringen bij het staatsbezoek aan de Verenigde Staten zelfte schrijven en geen inmenging of suggesties van wie dan ookwenste. Ze wilde haar eigen opvattingen (of die van Hofmans?)uitdragen en dreigde zelfs helemaal niet naar Washington tezullen gaan. Na heel wat gesteggel vond een meerderheid in deministerraad dat het maar moest worden gedoogd. Stikker, die haarnaar Amerika begeleidde, heeft het ongetwijfeld allemaal metgekromde tenen aangehoord.

Dat hele bezoek en die toespraken werden gek genoeg eengeweldig succes. Het inmiddels bekende verschijnsel deed zichvoor dat niemand begreep wat de koningin zei of bedoelde, maardat iedereen onder de indruk was van de manier waarop ze het zei,want ze had als ijverig amateur toneelspeelster de gave van devoordracht.

Maar Van Royen, de ambassadeur in Washington zag ook dekeerzijde van dat succes. Het zou haar wel eens naar het hoofdkunnen stijgen en eigenzinniger maken en dan waren de ministersnog verder van huis.

.Hoe het tenslotte toch zonder al te grote en zichtbareongelukken is afgelopen, valt buiten het tijdsbestek dat hetdossier-Drees Daalder heeft gesteld. Ondanks deze beperking: eenbelangrijk boek.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden