Het atelier van Paula Rego in Londen. Beeld Joke de Wolf
Het atelier van Paula Rego in Londen.Beeld Joke de Wolf

ReportageLonden

Juist omdat vrouwen niet serieus werden genomen, kon kunstenaar Paula Rego rebels zijn

Kunstenaar Paula Rego werd geboren in het Portugal van dictator Salazar. Vanuit Engeland en Portugal schilderde ze haar leven lang over universele thema’s: oorlogsgeweld, misbruik, liefde en illegale abortus. Haar werk is nu in Den Haag te zien.

Het krijt dat Paula Rego gebruikt, vereist oefening. Als je het te ruw oppakt verandert het namelijk snel in gekleurd stof. In haar atelier, hier in Camden, aan de noordkant van Londen, liggen de gekleurde krijtjes klaar voor gebruik. Ze begon met het krijt toen ze allergisch bleek voor olieverf, in de jaren negentig. Enorme tekeningen maakt ze ermee, zo virtuoos dat het schilderijen lijken. De glimmende stof van een rok springt van het papier.

“Kijk, daar staat de bank die je ziet in haar serie Bezetenheid”, wijst haar zoon Nick Willing. Een eenvoudige bruine leren bank die je herkent als je de grote tekeningen hebt gezien: daarop tekende Rego zeven keer een vrouw die in verschillende poses op die bank ligt, geïnspireerd door de negentiende-eeuwse foto’s van vrouwen die volgens hun dokter hysterisch waren.

Rego schildert en tekent over universele thema’s: oorlog, misbruik, liefde en wanhoop, soms op basis van bestaande sprookjes en mythes. Over kwesties in de actualiteit, zoals de dictatuur van Salazar en het referendum in Portugal over abortus, maar vaak tegelijk over haar inmiddels overleden echtgenoot en haar jeugd.

De grote tentoonstelling, die vanaf zaterdag in Den Haag is te zien, hangt op het moment van het atelierbezoek nog in het Tate Britain-museum. Een wervelend overzicht van meer dan zestig jaar tekenen en schilderen, verspreid over elf zalen. De Britse pers is unaniem enthousiast.

Possession VI (2004). Beeld Filipe Braga
Possession VI (2004).Beeld Filipe Braga

Knuffeldieren in alle soorten en maten

Dit atelier kocht ze in 1994. Het zijn twee ruimtes van een meter of tien diep met veel licht van boven. De ene ruimte is vooral opslag: zo’n zevenduizend prenten, tekeningen en schetsen, schilderijen in houten transportkisten, klaar voor vertrek. De andere helft lijkt meer op een kleedkamer van een toneelvereniging: rekken hangen vol jurken en jassen in prachtige stoffen, er staan en liggen beeldjes en poppen en knuffeldieren in allerlei soorten en maten. Er staan meerdere banken, kamerschermen en een kleine bouwsteiger, en meerdere schildersezels.

Helaas laat Rego’s gezondheid het op dit moment niet toe zelf een rondleiding te geven, zoon Willing valt voor haar in. Sinds hij, voormalig Hollywoodregisseur, in 2017 een film over zijn moeder maakte, is Paula Rego een fenomeen in Portugal en in Engeland. Ondanks haar timide persoonlijkheid sprak ze daarin voluit over haar leven, haar frustraties en haar kunst.

Over haar jeugd, waarin haar moeder schilderde, maar verder afstandelijk was. “Een slachtoffer van de samenleving”, noemt Rego haar, want: “vrouwen van een bepaalde klasse werden aangemoedigd om helemaal niets te doen” – afgezien van kinderen baren en opvoeden. Portugal onder Salazar was “een fascistische staat, zonder vrijheid van meningsuiting”.

Willing: “Haar vader las haar sprookjes voor, en liet haar opera’s horen. Ze kon aan de onderdrukking ontkomen door haar fantasieën en angsten te schilderen.”

‘Als ik schilder, geef ik angst een gezicht’

Al op haar zestiende stuurde haar vader, een eigenzinnige liberaal, haar naar Engeland. Daar kwam ze op de kunstacademie. Met medestudent Victor zou ze drie kinderen krijgen. Ze woonden weer in Portugal, waar ze bleef schilderen en zoeken naar een eigen stem. Ze maakte schilderijen gebaseerd op collages waarin ze surrealistische situaties verbeeldde. In 1965 had ze een eerste solotentoonstelling in Lissabon, de Portugese bezoekers waren geschokt. “Als ik schilder, geef ik angst een gezicht”, verklaarde ze in een interview.

Lang bleef ze zowel in Engeland als in Portugal langs de zijlijn staan van de kunstwereld, die vooral bevolkt en gedirigeerd werd door mannen. Doordat ze niet serieus werd genomen, kon ze ook in Portugal haar gang gaan. En dat deed ze. Zo maakte ze grafisch aandoende composities, maar altijd met herkenbare personen.

Vanaf de jaren tachtig gebruikt ze speelgoedbeesten om haar rebellie te tonen. Langzaam doet een klein, boos meisje haar intrede, dat bijvoorbeeld haar rok optilt voor een hond. Wat de situaties betekenen, is aan de toeschouwer, al zijn er veel autobiografische details te herkennen.

Willing: “In haar schilderijen werkt ze met modellen en poppen zoals de meesten van ons deden als kleuter. Je bed is een boot en je beer is de kapitein. Ze begon met de poppen omdat poserende mensen haar in sommige gevallen wat te sentimenteel leken. Zoals toen ze een schilderij wilde maken over de oorlog in Irak; ze had in de krant een foto gezien van een meisje met veel bloed op haar kleding. Een schokkend beeld, dat niet zou werken als ze het direct zou namaken. Toen schilderde ze konijnen in plaats van mensen.”

Zodra ze iets beheerst, verschuift haar interesse

Rego blijft steeds nieuwe stijlen uitproberen. Zodra ze vindt dat ze iets beheerst, verschuift haar interesse – en haar werk wordt er iedere keer beter van. In 1990 was ze de eerste artist-in-residence in de National Gallery in Londen, ze was uitgenodigd om in het museum te werken.

Eerst weigerde ze, ze herkende zich niet terug in de ‘verzameling mannenschilders’. Maar bij nader inzien benaderde ze het met humor en klasse. Op het zelfportret The Artist in Her Studio zit een vrouw wijdbeens, hand op d’r knie, lurkend aan een lange pijp – precies zoals een mannelijke kunstenaar zich zou verbeelden.

The Artist in Her Studio (1993). Beeld
The Artist in Her Studio (1993).

Ook op andere vlakken laat Rego haar stem door haar schilderijen horen. In 1998 mislukt een referendum over abortus in Portugal vanwege een te lage opkomst. Rego is woest, en maakt tien pasteltekeningen van vrouwen en meisjes kort na de illegale abortus: alleen op een bed of verkrampt, duidelijk met pijn, op de grond. Als het referendum in 2007 wordt herhaald, zetten voorstanders de beelden in, en het referendum haalt het.

Pas in de film uit 2017 vertelde ze voor het eerst over de abortussen die ze, zoals al haar leeftijdgenotes, als tiener heeft laten uitvoeren, iets wat ze tijdens de campagne niet als argument wilde gebruiken. De tekeningen waren al aangrijpend an sich: Paula Rego is inderdaad óók met pastelkrijt een meesterschilder.

De tentoonstelling Paula Rego is tot 20 maart 2022 te zien in Kunstmuseum Den Haag. De Nederlandstalige catalogus kost 39,95 euro. Op 11 december is de documentaire over Paula Rego te zien op NPO 2, ook beschikbaar op NPO Start.

Lees ook:

Van Black Lives Matter tot het aardappeloproer: genomineerden Prix de Rome maken het maatschappelijke persoonlijk

Vier vrouwelijke kunstenaars werden genomineerd voor de Prix de Rome 2021 voor beeldende kunst. Hun kunstwerken – een performance, een film, een wandkleed en een interactieve installatie – zijn nu te zien in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden