Juf Ank, juf Els, en het verschil tussen luizenmoeders en kriebelouders

In de Belgische versie van ‘De Luizenmoeder’ bestiert niet juf Ank, maar de even neurotische en politiek incorrecte juf Els het eerste leerjaar op de basisschool.

Zondagavond start het tweede seizoen van hitserie ‘De Luizenmoeder’ in Nederland. Ook de Vlaamse remake is populair. Waarin verschillen de series? En wat zegt dat over de Vlaamse schoolcultuur?

De eerste shots zijn veelzeggend voor wie er oog voor heeft: kleine kinderen wandelen met fluorgele en -roze hesjes door de schoolpoort. Op hun rug boekentassen waarmee de gemiddelde brugklasser nauwelijks zijn evenwicht kan bewaren.

De argeloze kijker heeft deze eerste shots van de Vlaamse versie van ‘De Luizenmoeder’ wellicht niet eens opgemerkt. Die vraagt zich misschien af waar deze remake überhaupt voor nodig was: de scènes, de teksten en zelfs het gros van de acteurs lijken sprekend op de Nederlandse varianten.

Zondag begint in Nederland het tweede seizoen van De Luizenmoeder, de hitserie die in 2018 andere kijkcijferkanonnen als ‘Boer zoekt Vrouw’, ‘Heel Holland Bakt’ en ‘Wie is de Mol?’ ver achter zich liet. Heel Holland bleek zich te herkennen in de gebeurtenissen op basisschool De Klimop. In seizoen 1 maakte de pas gescheiden kinderpsychologe Hannah kennis met de schoolpleinmoeders, het traktatiebeleid, de ‘geheimhoudingsplicht’ rond uitnodigingen voor verjaardagsfeestjes en de pik­orde onder de ouders: zij krijgt de taak van luizenpluizer toebedeeld.

De Vlaamse Hannah vergaat het niet anders, al heet haar dochter Fleur in plaats van Floor – niet zo courant in België – en gaat zij naar basisschool De Akker in plaats van De Klimop.

Op De Akker bestiert niet juf Ank, maar de even neurotische en politiek incorrecte juf Els het eerste leerjaar (groep 3). Die heft met evenveel fanatisme ’s ochtends ‘Hallo allemaal, wat fijn dat je er bent’ aan, vindt twee vaders ook ‘niet raar, alleen maar heel bijzonder!’ en spreekt zonder blikken of blozen over hun Aziatische adoptiedochter als ‘dat meisje met die oogjes’.

Ook in Vlaanderen is de serie een succes; de eerste aflevering op commerciële zender VTM trok 1,1 miljoen kijkers (op een totaal van 6,5 miljoen Vlamingen). Toch was er ook kritiek. De Vlaamse personages lijken qua uiterlijk sterk – soms griezelig veel – op hun Nederlandse dubbelgangers en het script lijkt haast identiek. Een enkele recensent en sommige internetreaguurders vroegen zich af waarom men niet gewoon de Nederlandse versie uitzond.

Ilse Warringa als Juf Ank in de Nederlandse ‘Luizenmoeder'. Beeld AvroTros

“Ons doel was vooral om de reeks dichter bij de Vlaming brengen”, zegt regisseur Maarten Moerkerke van het Vlaamse productiehuis Lecter Media. “Als je de Nederlandse serie hier zou uitzenden zouden mensen kunnen denken: Die gekke Nederlanders ook. Door het script te vervlaamsen hoop ik dat het mensen aanzet ook over zichzelf en hun eigen gedrag na te denken.”

Herkenbaar

Want ook voor een Vlaming zijn de ongemakkelijke, op de spits gedreven schoolpleinsituaties uit de serie herkenbaar, zegt Moerkerke, die zelf drie puberkinderen heeft. “Het is mij toen ze klein waren ook overkomen dat je verkeerde afspraken maakt over spelen bij vriendjes en op het eind van de rit met vijf kinderen naar huis gaat.”

De verschillen met de Nederlandse versie zitten volgens Moerkerke ‘vooral in de verpakking’. Die grote boekentassen bijvoorbeeld, zijn typisch Vlaams, beaamt Sara Frederix. Zij is redacteur bij het populaire Vlaamse onderwijstijdschrift Klasse en moeder van twee zoons. Wat daar allemaal in zit, behalve een brooddoos? “Lesmateriaal. Wij kennen nog altijd een huiswerkcultuur.” Vanaf groep 3 krijgen de meeste Vlaamse leerlingen een paar dagen per week een taak mee, voor rekenen, taal en Frans bijvoorbeeld. “Die boeken moeten dan mee naar huis.”

De makers voegden ook Vlaamse grapjes toe. Tussen neus en lippen door wordt er bijvoorbeeld naar typisch Belgische fenomenen verwezen als de ‘Bende van Nijvel’ (de grootste onopgeloste misdaadzaak uit de Belgische geschiedenis). En wanneer het leraren­tekort ter sprake komt en de school­directeur triomfantelijk meldt dat er twee nieuwe leerlingen zijn, reageert juf Els sarcastisch: “Straks kamperen er nog ouders voor de schoolpoort.”

“Dat is een typisch Vlaams probleem”, zegt Frederix. Bepaalde scholen zijn zo populair dat ouders een paar dagen voor de inschrijving begint voor de schoolpoort kamperen om hun kind in te schrijven. In het basisonderwijs is dit probleem inmiddels opgelost met een online-inschrijvingssysteem, maar in het voortgezet onderwijs gebeurt het nog steeds. “Voor de inschrijving in het middelbaar hebben we vier dagen met een camper voor de school gestaan.”

Die boekentassen en kampeer­ouders komen in de tv-reeks verder niet aan bod, maar ze geven de serie wel een Vlaams sausje, zegt regisseur Moerkerke. Dat geldt ook voor de personages, die subtiel vervlaamst zijn.

Bemoeimoeder Angelique

“Onze juf Els is misschien iets gevoeliger en iets minder hard dan juf Ank”, zegt Moerkerke. En de vloekende bemoeimoeder Ursula – die woest wordt als ze ziet dat er nog steeds wordt geknutseld met ‘smerige’ wc-rolletjes – gaat in Vlaanderen door het leven als Angelique en is er duidelijk gestegen op de sociale ladder. Angelique draagt net iets duurdere en smaakvollere kleren (kokerrok, blouse).

Moerkerke: “Wij hebben haar vertaald als de vrouw van een ondernemer met een traiteurszaak, die met een iets te grote auto rijdt en haar stem laat gelden op school.” Zulke ouders die zichzelf en hun kinderen veel te belangrijk vinden bestaan ook in Vlaanderen. “Ik denk dat de Vlaamse ouder door de invloed van sociale media een stuk mondiger is dan tien jaar geleden.”

Angelique is inderdaad een herkenbaar type, zegt Jorina Bruil, een Nederlandse moeder met drie kinderen van 8, 5 en 3 op een Vlaamse school. “Ze zeggen altijd dat Nederlanders grof zijn en graag over geld praten. Maar als een vader met zijn bakfiets tegen Angelique’s auto botst begint ze niet alleen keihard te vloeken, maar moet ze ook meteen vertellen dat die auto een ton kostte. Benadrukken hoe duur iets is en belang hechten aan dure spullen, is typisch Belgisch. Net als dat vloeken in het ­bijzijn van kinderen.”

Briefje

Minder herkenbaar vindt Bruil het concept van luizenmoeder. “Bij ons op school bestaan ze niet.” Ook op de school van de kinderen (3, 5 en 7 jaar) van schrijfster Hanne Luyten in Lier zijn ze niet te vinden. “Als een kindje luizen heeft, krijgen we een briefje. Dat doet de school heel discreet, je weet nooit wie ze heeft en je wordt geacht zelf thuis je kind te controleren.” Op sommige andere scholen bestaat het ­fenomeen ‘luizenmoeder’ wel, zegt onderwijsjournalist Frederix. “Wij noemen dat kriebelouders.”

Ook in Vlaanderen draaien scholen op veel vrijwilligers, maar anders dan in De Luizenmoeder is er geen hiërarchie onder al die hulpouders en -grootouders, zegt Luyten. Ze publiceerde onlangs het anti-opvoedboek ‘#nietaankindengezinverklappen’ over haar ervaringen als ‘loedermoeder’ (Kind en Gezin is de Vlaamse variant van het consultatiebureau). “De onderlinge venijnigheid zoals je die in de serie ziet, is aan het verminderen. Ik zie juist een soort mildheid ontstaan omdat ouders eerlijker durven te zijn over dat ze hun stinkende best doen, maar ook maar wat proberen. Ze realiseren zich dat het geen zin heeft om de schone schijn en de illusie van perfecte kinders in stand te houden. Zo is mijn boek ook ontstaan, door de verhaaltjes die ik op so­ciale media deelde over de opvoeding van mijn kinderen.”

Volgens de Nederlandse Bruil is de Vlaamse ‘Luizenmoeder’ wat dat betreft behoorlijk Nederlands gebleven. Dat moeder Hannah een standje krijgt van opperhulpmoeder Nancy als ze haar dochter meteen voor de naschoolse opvang aanmeldt op de eerste schooldag, vindt ze ‘typisch Nederlands’. “Bij ons gaan de meeste kindjes na schooltijd naar de opvang tot 18.15 uur. Je kunt ze ’s ochtends ook al om 7.30 uur brengen. Ik ben de uitzondering die om 15.20 uur aan de schoolpoort staat.”

Kus & zwaai-zone

Nog zo’n zeldzaamheid in Vlaanderen: ouders die in groep 3 ’s ochtends nog geen afscheid kunnen nemen van hun kinderen en eindeloos voor het raam blijven staan zwaaien. Reden voor juf Ank om een ‘zwaailicht’ in te voeren in de klas dat aangeeft wanneer ouders moeten vertrekken. Maar Vlaamse kinderen worden vaak aan de schoolpoort of op het schoolplein afgezet, zegt Luyten. Op de school van haar kinderen mogen ouders dit jaar zelfs niet meer op het schoolplein komen; ze moeten afscheid nemen in de ‘kus & zwaai-zone’ bij de schoolpoort.

Toch heeft ook de Vlaamse juf Els in De Luizenmoeder een zwaailicht; regisseur Moerkerke bleef dicht bij het Nederlandse origineel. Alleen de aflevering over Winterklaas moest flink worden aangepast, vertelt hij. Daarin denkt de schooldirecteur een multicultureel, politiek correct antwoord te hebben gevonden op de pietendiscussie door Sinterklaas en Zwarte Piet te vervangen door Winterklaas en zijn ijsberen. “In de Nederlandse serie maken kinderen surprises voor elkaar. Dat doen wij hier niet. Kerst is hier het feest van de cadeaus, pakjesavond kennen wij niet. Ook is de pietendiscussie in Vlaanderen niet zo hevig als bij jullie. Het leeft hier wel, maar de toon is toch wat minder heftig, dus hebben we de uitloop van die aflevering wat minder extreem gemaakt.”

De Luizenmoeder, seizoen 2, vanaf 10 februari, 20.25 uur bij AvroTros op NPO 3.

Lees ook:

Van ‘De luizenmoeder’ tot Renate van der Gijp: televisiejaar 2018

Vier keer per week schrijven Renate van der Bas en Maaike Bos columns over televisie. Laatstgenoemde maakte een jaaroverzicht van de opmerkelijkste fragmenten van 2018. Met op één de eerste aflevering van De Luizenmoeder, die insloeg als een bom.

Lees ook:

Suffe schooldirecteur Anton en passief-agressieve juf Ank, wat is daar leuk aan?

Miljoenen Nederlanders grinniken om de karikaturale grappen over het gekonkel op een basisschool. De serie ‘De Luizenmoeder’ is een onverwacht kijkcijferkanon

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden