Journalisten in Trump-land

'Trump in de spiegel', een sketch van Jimmy Fallon (links) tijdens de 'Tonight Show' van 11 september 2015. Beeld Getty Images

Nadat ze door een spiegel was gekropen wist Alice in Wonderland met moeite een weg te vinden in een onbekende wereld. Zo voelt het voor de Amerikaanse media ook, nu zij na de presidentsverkiezingen blijken te werken in Trump-land.

De wereld waarin Amerikaanse journalisten leefden voor verkiezingsdag 8 november 2016 is bijna niet meer voor te stellen. Op het eerste gezicht is er niets veranderd. Dezelfde hoofden op CNN, dezelfde kranten en websites die je moet volgen om op de hoogte te zijn. Maar lees en luister aan weerszijden van die datum en je ontmoet twee realiteiten. Alsof het parallelle universa zijn uit hooggegrepen natuurkundige theorieën. Alsof je de andere kant alleen nog kunt bereiken door, als Alice, door een spiegel heen te gaan.

In die andere wereld, op 22 oktober nog maar, kon columnist Frank Bruni in The New York Times dit schrijven over de Republikeinse kandidaat voor het presidentschap: "Was hij belachelijk? Ontzettend. Relevant? Ongetwijfeld. Zo lang de verslaggeving over hem sceptisch was - en na enige tijd gold dat voor het merendeel ervan - was er meer reden om het zoeklicht op hem te richten dan het weg te draaien.

Dat gaat zometeen veranderen. Het kan niet anders of hij verliest de verkiezing, en wij van de media zullen niet meer kunnen zeggen dat elke uitspraak van hem onze aandacht waard is. (...) Maar hij zal dezelfde aandachtsgeile, niet te ontlopen circus-act blijven."

Beeld anp

In deze wereld, op 22 november, was diezelfde Frank Bruni een van de redacteuren die bij The New York Times een belangrijke gast mocht begroeten. "Ik had de aankomende president de hand geschud, en hij was al op weg naar de volgende, toen hij zich omdraaide, een halve stap terugdeed, mijn arm aanraakte en me opnieuw in de ogen keek. 'Ik ga ervoor zorgen dat je goede dingen over mij gaat schrijven', zei Donald Trump."

Geschreven en gesproken zal er de komende vier jaar over hem worden. Maar hoe? Op 8 november ging de serieuze Amerikaanse journalistiek collectief door de spiegel heen. Ze is nu in Trump-land. En ze zoekt nog suizebollend haar weg.

Wat moet bijvoorbeeld website The Huffington Post doen die tot dat moment elk stuk over Trump behandelde als een kankerverwekkend pakje sigaretten, door er onder te zetten: "Van de hoofdredactie: Donald Trump roept regelmatig op tot politiek geweld, is een voortdurende leugenaar, een uitzinnige xenofoob, racist en sexist die regelmatig heeft beloofd om alle moslims - alle 1,6 miljard aanhangers van een godsdienst - uit de VS te weren."

Respect

Die waarschuwing staat er nu niet meer onder. Dat kun je zien - de Huffington Post ziet het zo - als respect voor het ambt en een eerlijke kans voor de nieuwe bekleder ervan. Je kunt het ook 'normalisatie' noemen en daar zijn sommige journalisten heel erg bang voor.

"Aan de ene kant: het gebeurt en dat moet je verslaan als een feit. In die zin is het normaal", zei verslaggever Alec MacGillis van ProPublica, een stichting die onderzoeksjournalistiek bedrijft, tegen de website Columbia Journalism Review (CJR). "Aan de andere kant kan het nooit iets anders zijn dan verbazingwekkend. Op een of andere manier moet je verslaggeving aldoor duidelijk maken hoe verbazingwekkend dit is."

Dat botst natuurlijk met de traditie in de serieuze Amerikaanse journalistiek dat je, wat ook de ideologische lijn is van je commentaar-pagina's, in de verslaggeving ieder het zijne moet geven. Net als in Nederland is de tijd lang voorbij dat je in elke stad een krant had voor elke politieke richting. Wie beschikt over enige intellectuele bescheidenheid en niet de helft van zijn lezers wil wegjagen, moet sindsdien wel de journalistiek bedrijven van het enerzijds, anderzijds.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld anp

Maar met Donald Trump was dat gewoon niet te doen, en het toch proberen was een fout, schreef filmmaker Ethan Coen kort na de verkiezingen in The New York Times. Sarcastisch bedankte hij in dat stuk onder andere de pers voor het genoegen Donald Trump als president te mogen krijgen.

"Dank voor de evenwichtige verslaggeving. Jullie zetten Donald Trumps voorstel dat de krijgsmacht onschuldige familieleden van terroristen moet executeren, tegenover Hillary's emails. Jullie zetten opruiende racistische leugens over de geboorte van president Obama tegenover Hillary's emails. Jullie zetten een religieuze toegangsvoorwaarde aan onze grenzen, marteling door onze militairen, grapjes over moorden plegen, ongefundeerde claims over een vervalste verkiezing, opschepperij over betastingen en paradoxaal genoeg bedreiging met een rechtszaak tegen iedereen die de opschepperij bevestigde, tegenover Hillary's emails."

Dat er bij Donald Trump vaak geen equivalent 'anderzijds' is, dat waren gaandeweg de campagne meer en meer media gaan beseffen. En in praktijk brengen. Toen Trump op 16 september tijdens een persconferentie toegaf dat "Barack Obama geboren is in de Verenigde Staten, punt uit", besloot de redactie van The New York Times om nu maar eens ronduit vast te stellen, in een nieuwsanalyse op de voorpagina, dat hij daarmee afscheid nam van een jarenlang volgehouden leugen.

Zou de krant dat nu weer durven? Ze verschijnt nu in Trump-land en daar regeert straks een president die tijdens zijn campagne dreigde de wetten voor smaad te versoepelen. Die journalisten wiens stukken hem niet bevielen de toegang tot zijn bijeenkomsten verbood. Die tijdens zijn toespraken klaagde dat de camera's de enorme menigte niet lieten zien, en de aanwezigen opjutte om hen daarom uit te jouwen. Het werd helemaal eng toen hij daarbij zelfs journalisten bij naam begon te noemen, zoals zijn vaste volgster Katy Tur van NBC: "Je laat het niet zien, Katy!"

Doorgeefluik

Trump had al die journalisten niet nodig - alleen hun camera's. Hij geloofde niet in het fijnmazig benaderen van kiezers en in de verleidingskracht van tv-advertenties. Hij sprak maandenlang die menigten van hem toe en dat zonden de nieuwszenders telkens weer uit, omdat hij soms buitensporige uitspraken deed.

Daarop kreeg hij vervolgens heftige kritiek van commentatoren op diezelfde zenders. Ze schreven hem af omdat hij oorlogshelden beledigde, ouders van gesneuvelde militairen, latino's, vrouwen. Maar dat was voor Trump maar bijzaak, legde hij uit aan de Washington Post. Waar hij op lette tijdens die toespraken waren de lampjes op de camera's die hem vertelden dat hij in de uitzending was. "Ik zei telkens wat nieuws, om dat rode licht maar aan te laten blijven."

Hetzelfde gold voor zijn uitglijders - of wat de pers dacht dat uitglijders waren - op Twitter. Een paar woorden waren al genoeg om het op CNN weer de hele dag over Donald Trump te laten gaan.

Met dat laatste draaide hij de rollen in medialand om, zei hoofdredacteur Ben Smith van de website Buzzfeed tegen The Guardian US. Hillary Clinton mocht dan zeggen dat een tweet afscheiden om drie uur 's ochtends niet serieus was, die tweet kwam wel keurig op tijd om de redacteuren van de ochtendprogramma's aan een vers onderwerp te helpen, iets waarvoor ze normaal gesproken naar serieuzere nieuwsbronnen - traditionele zoals de kranten, nieuwe zoals Buzzfeed - zouden grijpen.

Daarmee is het de vraag of het nog veel uitmaakt of de serieuze Amerikaanse media een beetje eerbiedig over Trump gaan schrijven, of recht voor zijn raap. En of het wat uit gaat maken dat complete redacties en organisaties zich bezig houden met het checken van wat hij zegt - met ontstellend vaak de conclusie dat hij uit zijn nek kletst - en onderzoek doen naar zijn vuile zaakjes.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Donald Trump Beeld anp

Wen er maar aan

In Trump-land bepalen ze de agenda niet meer en zijn ze geen scheidsrechters meer. Daar weet de president zich voorlopig gesteund door miljoenen die buiten de grote steden wonen. Waar The New York Times of de Wall Street Journal nooit zo gelezen werden. Waar de lokale krant verdwenen is en het lokale tv-station steeds minder bekeken wordt. Waar nieuws - echt waar of compleet verzonnen - steeds vaker binnenkomt omdat een gelijkgestemde het 'leukvindt' op Facebook.

Voor zijn kiezers, de meesten zijn doorgewinterde Republikeinen, hebben de traditionele media al afgedaan - ze worden zelfs minder vertrouwd naarmate ze verwoeder betogen dat hun kandidaat niet deugt. In een onderzoek van opiniepeiler Gallup in september zei nog maar 14 procent van hen vertrouwen in de media te hebben. Bij Democraten is dat 51 procent - maar ook bij hen is het vertrouwen in de media dalende.

Geen wonder dat Trump ook na zijn verkiezing de media als voetveeg behandelt. Van een persconferentie was het tot gisteren nog niet gekomen, het volk moest het doen met een YouTube filmpje. Een bijeenkomst afgelopen maandag met vertegenwoordigers van de tv-netwerken moest besloten blijven, maar al gauw lekte uit dat Trump hen de mantel had uitgeveegd als 'een zaal vol leugenaars'.

Website Politico meldde dat hij van de verzamelde tv-journalisten een 'eerlijke behandeling' eiste. En op de vraag wat hij daaronder verstond zei hij: "De waarheid".

Wen er maar aan, schreef de Zuid-Afrikaanse journalist Nic Dawes dinsdag in een open brief aan zijn Amerikaanse collega's. Je zult voortaan veel minder kunnen aanschurken tegen de macht. Je zult veel meer van je slinkende inkomsten kwijt zijn aan rechtszaken, zowel om aan informatie te komen als om je tegen aantijgingen te verdedigen. En je kunt je nog zo neutraal opstellen, je werk zal worden gebrandmerkt als van 'de oppositie'.

Zo gaat het in landen waar Dawes gewerkt heeft, Zuid-Afrika en India. Landen waar 'het institutionele fundament zwakker is, de wettelijke bescherming minder absoluut en de sociale erkenning van je werk minder verzekerd. Het zijn geen regelrechte dictaturen, maar majoritaire democratieën, waar grote mannen - het zijn meestal mannen - hun beeld oppoetsen in de spiegel van de staatsmedia of de sociale media, terwijl ze langzaam het leven uit onafhankelijke instituties persen.'

Grote woorden, van een journalist die nu de media-afdeling leidt van Human Rights Watch in New York.

Welkom in Trump-land.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden