Vandaar dit boek Paul van der Steen

Journalist Peter Wierenga: Satirici krijgen het steeds moeilijker

In de rubriek ‘Vandaar dit boek’ vertellen schrijvers over hun drijfveren achter het schrijven van een boek. Deze keer: Peter Wierenga (1971), classicus en journalist.

Mijn eerste boek, ‘Ik brul, dus ik ben’, was een bundel interviews met denkers over populisme. Dat ging al over het maatschappelijk debat. Goede discussie helpt om een samenleving zo open mogelijk te houden. Satire met zijn scherp­te vervult eenzelfde rol.

Mijn nieuwe boek begon met de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo in 2015. Ik vond dat misschien ook zo heftig omdat ik me de situatie van zo’n groep redacteuren, discussiërend over een volgend nummer, uit eigen ervaring zo goed kon voorstellen.

Je suis Charlie

Eerst was de solidariteit groot: #JeSuisCharlie over­al. Daarna begon de opinie te schuiven. Mensen wisten eerst niet zo goed wat Charlie Hebdo precies publiceerde en nu begonnen ze zich af te vragen of die tekeningen wel zo leuk waren. On- ­terecht wat mij betreft. De cartoons waren niet moslimvijandig, xenofoob of louter kwetsend bedoeld. Ze stelden dogma’s ter discussie. Dat past in de vrijheid van meningsuiting en moslims zouden zich er met argumenten tegen moeten verweren in plaats van met idioot geweld.

Teruggaand in de westerse traditie van satire kom je als vanzelf uit in de Oudheid, waar ik – zelf classicus – mijn geschiedenis ook laat beginnen. Veel van de tegenwoordig gebruikte stijlmiddelen zie je al in de Griekse komedies van Aristophanes rond 400 v. Chr.: overdrijving, ironie, keiharde grappen, het verhevene laten contrasteren met het banale. De schrijver ageerde onder meer tegen Kleon, een oorlogszuchtige populist. Die zette waarschijnlijk ook juridische stappen tegen Aristophanes.

Wereldreis

In het tweede deel van het boek reis ik langs satire­tradities en satirici overal ter wereld. Latijns-Amerika en Afrika kenden sterke orale tradities die in de koloniale tijd mengden met vanuit Oudheid, Renaissance en Verlichting ontstane westerse satirepraktijk.

Het Verre Oosten bewandelt een heel eigen weg, waar de ruim­te voor spot vaak kleiner is. Satirici, vooral politieke cartoonisten, zijn vaak kop van jut.

Ik heb er de nodige gesproken. Sommigen zijn hun leven niet zeker. Toen ik bijvoorbeeld de Nicaraguaanse tekenaar Pedro X. Molina telefonisch interviewde, wilde die uit angst voor de lange arm van dictator Daniel Ortega niet zeggen waar hij verbleef.

Media

Het algemene beeld dat oprijst uit mijn ‘wereldreis’ is niet zo positief. Satirici krijgen het de laatste jaren moeilijker. Dictaturen trekken de touwtjes strakker aan. Kijk wat er in het China van president Xi Jinping gebeurt.

De opkomst van populisme helpt even­min. Daar zit een waarheidsclaim ingebouwd. Zij vertegenwoordigen het echte volk.

Daar­door gaan sommige media zich ook raar gedragen en bijvoorbeeld vragen naar cartoons die positiever zijn over Trump. Terwijl satire natuurlijk van oudsher de macht bespot. Nog gevaarlijker wordt het als de populisten een groot deel van de media in handen hebben, zoals in Hongarije.

Doel

Een ander gevaar schuilt in de social justice warriors die vanuit politieke correctheid satire gauw te ver vinden gaan. In hun ogen moeten allerlei gevoeligheden wor­den ontzien. Maar satire wordt niet per se gemaakt om mensen te sparen.

Juist om doel te treffen, hanteren satirici soms de botte bijl. Hun werk kan daardoor veelal raker zijn dan lange stukken van journalisten en opiniemakers. Dat maakt ook dat ze zoveel reactie oproepen.

Peter Wierenga: Raak! Een wereldreis door de satire. Boom; 220 blz. €24,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden