Recensie

Joseph Roth beschrijft communistisch Rusland vóór Stalin kwam

Joseph Roth Beeld x

Joseph Roth beschrijft hoe Russen in 1926 enthousiast een nieuwe, communistische wereld bouwden.

Van de Oostenrijkse schrijver Joseph Roth, een van de grootste romanciers uit het interbellum, is minder bekend dat hij een jaar als journalist heeft gewerkt in Rusland. Journalistieke verslaggeving is per definitie tijdgebonden, maar als de journalist een groot literator is, krijgt zijn verslaggeving een waarde die de actualiteit overstijgt. Dat is het geval met de uitvoerige reportages die Joseph Roth in 1926 schreef voor de Frankfurter Zeitung. Deze nu in het Nederlands vertaalde reportages van negentig jaar geleden blijken nog zeer lezenswaardig. Als sfeertekeningen zijn ze interessant voor historici. Het is de periode die in Rusland bekend staat als Nieuwe Economische Politiek, nog door Lenin ingevoerd, waarbij privébedrijfjes konden bestaan en de landbouw nog niet was gecollectiviseerd. Stalin zou enkele jaren later een bruut einde maken aan deze economische vrijheid.

Behalve de sfeertekening is het toch vooral de stilistische originaliteit van Roth die deze reportages tot een leesgenot maakt. Hij heeft een fenomenaal observatievermogen en scherp psychologisch inzicht. Hij geeft geen politieke analyses maar schildert situaties in onverbloemde details met pakkende metaforen en geeft zo een kritisch beeld van het Russische plattelands- en stadsleven. Dat de stilistische bijzonderheden van het origineel in het Nederlands goed overkomen, is een knappe prestatie van de vertaalster, de Vlaamse Roth-specialiste Els Snick.

Subtiele ironie

De stijlkenmerken die het boek zo leesbaar maken zijn de subtiele ironie en de accumulerende opsommingen van verschijnselen. Zo beschrijft Roth het drukke stadsleven van Moskou in een dusdanig ritmische opsomming van activiteiten, bewegingen, arbeiders, neringdoenden, vrouwen, soldaten, zwervers, ambtenaren, klederdrachten, voertuigen, marktkramen en gebouwen, dat je er als lezer bijna van buiten adem raakt. Moskou is inmiddels totaal veranderd, maar de momentopname blijft indrukwekkend.

Roths gevoelens bij het drukke en vaak mistroostige proletarische schouwspel zijn dubbelzinnig. Hij heeft bewondering voor de mensen die ‘met meer enthousiasme dan materiaal’ een nieuwe wereld proberen op te bouwen, maar wordt tegelijk ‘bevangen door heimwee naar de geur van beschaving en zoete pijn om onze decadentie’. Hier belicht Roth een aspect van het communisme dat vaak onderbelicht is: de kritiek op ‘burgerlijkheid’ heeft de romantiek en erotiek uit de man-vrouwverhouding gehaald. De vrouw werd een economisch wezen, ondanks de volledige seksuele vrijheid die zij kreeg.

Roth was links georiënteerd en werd later, in de jaren dertig, meer conservatief. Maar in zijn Ruslandverslagen ideologiseert hij niet: hij ironiseert de oude adel en reduceert de verworvenheden van de revolutie voor burgers tot praktische zaken als elektriciteit, krant, radio, inkt, schrijfmachine en alfabetisering, gewone dingen dus.

Irrationele angst

De titel van het boek slaat op het hoofdstuk waar de irrationele angst van de revolutionairen voor de culturele ‘spoken’ van de oude beschaving wordt beschreven: “Homeros is op school volledig afgeschaft… Sophocles, Ovidius en Tacitus worden blijkbaar gezien als vertegenwoordigers van de ‘bourgeoismentaliteit’.” Roth gruwt van de communistische ‘scheiding van staat en humanisme’.

Subliem is Roths beschrijving van een militaire parade op het Rode Plein in 1926. Hij schildert deze niet alleen gedetailleerd met spottende ondertoon, maar beschrijft ook de eigen aard van dit typische Sovjetfenomeen zo treffend dat het een-op-een toepasbaar is op de parades onder Poetin. Ook zijn psychologische analyse van de opinievorming door de partijpropaganda is een vlijmscherp demasqué van het systeem en, net als de parade, nog toepasbaar op de huidige staatsmedia.

Daarentegen warrig is het hoofdstuk over Joden in Rusland, dat trouwens ook geen reportage is, maar door de uitgever uit een ander boek van Roth is toegevoegd.

Uit de reportages blijkt dat Roth in principe sympathiek staat tegenover de revolutie, maar veel kritiek heeft op het naïeve mensbeeld van de bolsjewieken. Op het einde zegt Roth dat ook Marx ‘weinig van de mens heeft begrepen’. Roth polemiseert niet vanuit zijn eigen levensbeschouwing, die laat hij slechts doorschemeren in omschrijvingen van zichzelf als ‘renaissance humanist’ en ‘een rationalist die gelooft’. Hij observeert en oordeelt vanuit nuchtere mensenkennis. Dat, gecombineerd met een dynamische schrijfstijl, maakt zijn journalistiek tot literatuur.

Joseph Roth Spoken in Moskou. Reportages en brieven uit Rusland Vert. Els Snick Bas Lubberhuizen; 205 blz. € 19,99 Beeld x

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Lees hier meer boekrecensies. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden