TentoonstellingNationale Museumweek

John Heartfield gaf felle kritiek op nazi’s, oorlog en ellende – met een vette knipoog

Oorlog en lijken – De laatste hoop van de rijken, 1932.   Beeld AdK Berlin,  The Heartfield Co
Oorlog en lijken – De laatste hoop van de rijken, 1932.Beeld AdK Berlin, The Heartfield Co

John Heartfield was in 1930 in Duitsland de eerste collagemaker met een miljoenenpubliek. De nazi’s kregen ervan langs in zijn bijtende fotomontages, die ook op de lachspieren werken. Ze zijn nu te zien in Zwolle.

In een vitrine ligt één uitgeknipte foto van een soldaat. Waar die vandaan komt? De tentoonstellingmakers hadden geen idee, het fragment zat los in een map. John Heartfield zag de knipsels en composities als werkmateriaal, het ging hem om de uiteindelijke foto die van het totaal werd gemaakt.

Zijn collages en de oorspronke­lijke knipsels zijn te zien in De Fundatie in Zwolle – de komende week voor een beperkt publiek. Het is de eerste tentoonstelling over al het werk van Heartfield, een Duitse kunstenaar en ‘influencer avant la lettre’, zoals het museum hem noemt. Hij gebruikte zijn fotomontages om felle politieke uitspraken te doen: communistisch, antikapitalistisch, anticensuur en vooral anti-Hitler. Vaak met een grote knipoog.

John Heartfield werd in 1891 ­geboren als Helmut Herzfeld. Zijn carrière had een vliegende start: ­samen met vriend en kunstenaar Georg Grosz speelde hij een hoofdrol in de Berlijnse tak van de ontregelende kunststroming Dada. Ze maakten absurdistische posters, ­Gesamtkunst, filmpjes zelfs (die ­helaas niet zijn bewaard). Om de ­felle kritiek van de conservatievere bezoekers en kranten lachten ze zelf het hardst.

De nazi’s spelen met vuur, 1935. Beeld AdK Berlin, The Heartfield Co
De nazi’s spelen met vuur, 1935.Beeld AdK Berlin, The Heartfield Co

Zodra de Duitse communistische partij was opgericht, eind 1918, werd Heartfield lid, hij zou zijn hele leven politiek geëngageerd blijven. Hij maakte verkiezingsposters, voor­pagina’s van tijdschriften en bro­chures. In Zwolle zijn ze stuk voor stuk te zien, de een nog geniepiger dan de ander.

Een iele kerstboom waarvan de takken een hakenkruis vormen. Een rij bisschoppen met hakenkruizen over hun arm, in plaats van de gebruikelijke kruizen. Twee geheven rechtervuisten, een van een zwarte, de ander van een witte man, met het bijschrift “Zwart of wit, oorlog verbroedert!”.

Boekomslagen waren een andere specialiteit: Heartfields broer was ­eigenaar van uitgeverij Malik. Die gaf vooral boeken uit van linkse en antinazistische schrijvers. Mede dankzij de uiterst moderne, in het oog springende ontwerpen werden ze goed verkocht. Soms werd de ­collagemaker vrijpostig en kreeg hij te maken met censuur. Maar die prikkelde hem alleen maar.

Hij stanste de gezichten van de personen uit de foto

Zo bedekte hij het te pikant geachte deel van een foto van vrouwen­benen met de opmerking ‘kijk hier niet onder!’. En toen een rijke familie bezwaar maakte tegen het gebruik van hun portretten als illustratie op het omslag van Das Geld schreibt stanste hij de gezichten van de personen uit de foto. En voor de zekerheid ook de kop van de hond.

Toen Heartfield in 1933 voor Hitler naar Praag vluchtte, werkte hij vanaf daar op volle kracht door. Pas in ­Londen, waar hij vanaf 1940 veiligheid zocht, werd het lastiger zijn werk te publiceren; alle Duitsers waren immers verdacht. Later, terug in Duitsland – inmiddels de DDR – moest hij lang wachten op erkenning. Dat hij tien jaar in het ­kapitalistische Westen had gewoond, werd hem niet in dank afgenomen.

Bijzonder zijn de fragmenten van de toneeldecors, kostuumontwerpen en natuurlijk de affiches die Heartfield in de jaren vijftig en zestig maakte voor de grote gezelschappen. Regelmatig keren fragmenten van het werk uit de jaren dertig ­terug: hij bleef ageren tegen kapi­talisme, tegen oorlog en ongelijkheid.

Hoewel de inhoud actueel is en op krantenpagina’s nog steeds ­overtuigen, kúnnen de kleine zwart-witfotocollages moderne ogen snel vervelen. Heel slim zijn Heartfields werken in Zwolle daarom afgewisseld met werk van hedendaagse ­kunstenaars en vormgevers, samen vullen ze het hele gebouw. Jonge kunstenaars die zich nog steeds boos maken over de misstanden in de ­wereld en die deels dezelfde technieken gebruiken als Heartfield negentig jaar eerder.

Beklad met ­racistische leuzen

Je zou kunnen denken dat dat somber stemt, dat de mensheid nog steeds niet van zijn fouten heeft ­geleerd. Toch maken de politieke slogans van het collectief Gorilla en de veerkracht van kunstenaar Hedy Tjin nadat haar werk door zwartepietvoorstanders was beklad met ­racistische leuzen, de bezoeker niet treurig, ­integendeel.

Ondanks de soms zware thema’s en het bestaande onrecht weten ze met beeld en humor hun boodschap verfrissend neer te zetten. Het is te hopen dat politici de weg naar deze jonge generatie beeld­makers weten te vinden, dan is er in de volgende verkiezingstijd ook nog wat te genieten of zelfs te lachen.

Nationale Museumweek

De exposities John Heartfield - Fotografie plus dynamiet en Van wie is de wereld? zijn te zien in De Fundatie in Zwolle, van 23 tot 25 april. Ze zijn ­onderdeel van een pilot voor museum­bezoek met sneltesten, alleen voor Museumkaarthouders. Tickets via museumdefundatie.nl. De tentoonstellingen ­blijven tot 22 augustus staan. Voor wie online een voorproefje wil: op johnheartfield.de is de Heartfieldtentoonstelling met Duitse of Engelse toelichting te zien. ★★★★

Naast De Fundatie zijn er nog zestien musea fysiek open tijdens deze ­Nationale Museumweek (19 t/m 25 april). Geïnteresseerden in het bezit van een Museumkaart moeten zich aanmelden via museum.nl.

Zij ­moeten zelf via ­testenvoortoegang.nl een sneltest laten ­uitvoeren én een app downloaden op een smartphone.

Lees ook:

Sientje Mesdag krijgt eindelijk weer erkenning voor haar bijdrage aan Panorama Mesdag

Een zeezicht van verf klinkt niet zo bijzonder en toch trekt Panorama Mesdag nu nog bezoek van over de hele wereld. Een nieuwe biografie geeft Sientje Mesdag-van Houten nu haar eigen hoofdstuk.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden