Jet Schouten achter Het Beest, het grote carillon in de Amerikaanse stad Ann Arbor.

ReportageMuziek

Jet Schouten bedwong Het Beest van Ann Arbor en heeft nu diep respect voor beiaardiers

Jet Schouten achter Het Beest, het grote carillon in de Amerikaanse stad Ann Arbor.Beeld Elliott D. Woods

Jet Schouten bedwong Het Beest, een gigantisch carillon in Michigan. Fysiek hard werk, ervoer ze. En het leverde haar diep respect voor de beiaardcultuur op.

De zware houten deur is beveiligd. Met een toegangscode kom ik binnen. Beneden in de toren moet ik een keuze maken: trap of lift. Dit is geen keuze. Natuurlijk de trap. Het past nu eenmaal bij het respect dat Het Beest afdwingt. Er moet voor gezweet worden.

Zeven-vier-acht. Zeven-vier-acht. Zeven grote trappen. Vier kleine tussentrapjes. Acht grote trappen. Tien verdiepingen in totaal. Ik weet elke week weer dat ik om en nabij de vijfde verdieping even moet stoppen. Adempauze. Laagjes uit. Toch altijd weer die haast om zo snel mogelijk boven te komen. Maar haast werkt hier niet. In de toren gelden andere wetten.

Af en toe kom ik een andere student tegen tijdens de wekelijkse muziekles. Er zijn er maar een paar die sleutels hebben. Die moest ik vooraf laten maken bij de sleutelmaker. Je komt er niet zomaar in.

Binnen in de toren is het nagenoeg stil. Het is er verlaten in tegenstelling tot de campus waar overal studenten zijn. Op de zevende verdieping hoor ik iemand oefenen. Bach. De tonen galmen in de toren. De muziek past bij de tocht naar boven.

Een mondiaal muziekstuk tegen corona

Beiaardiers in dertien landen, waaronder Nederland, spelen op 21 mei een muziekstuk tegen corona. Deze compositie, Healing Bells, is gecomponeerd door Jet Schouten en de Amerikaanse beiaardier Pamela Ruiter-Feenstra, die verbonden is aan de Universiteit van Michigan. Schouten (39), journalist bij de Avrotros, verblijft 10 maanden in Ann Arbor, waar ze een fellowship volgt aan de universiteit van Michigan. Daarnaast volgt ze muzieklessen op de twee carillons van Ann Arbor.

Volgens een oude volkswijsheid kan het carillon ziektes en onheil afweren. Schouten en Ruiter hebben vanuit die gedachte hun muziekstuk geschreven. Schouten heeft in de afgelopen weken wereldwijd beiaardiers benaderd om mee te doen aan de wereldpremière. Op 21 mei is het de Unesco dag voor Culturele Diversiteit, Dialoog en Ontwikkeling. Het werk wordt die dag om 12.00 uur lokale tijd uitgevoerd in Nederland, België, Duitsland, Frankrijk, Spanje, Polen, Denemarken, Noorwegen, Zweden, de Verenigde Staten, Brazilië, Australië en Zuid-Korea, door meerdere beiaardiers in die landen.

De makers van Healing Bells namen het coronamotief (dat onder een microscoop op een kroon lijkt) als uitgangspunt. Het stuk bestaat uit een structuur van lage en hoge tonen die door de beiaardier in hoog tempo worden afgewisseld. Dit klinkt onheilspellend. Het patroon blijft in hoge snelheid terugkeren. Het corona-motief wordt afgewisseld met een volkslied uit de Oekraine – een klaaglied.

In Nederland wordt Healing Bells uitgevoerd in Groningen, Maastricht, Rotterdam, Den Haag, Amsterdam, Gouda, Enschede en Hilversum. Er zijn livestreams te vinden op facebook.com/PeaceCarillons/

Op de negende verdieping haal ik de sleutel uit mijn tas om de deur te openen. Dan een smalle trap op naar de nok van de toren. Die wordt vrijwel geheel gevuld met Het Beest. Een kleine radiator aan de zijkant. Glas rondom. De deur naar buiten staat op een kier. Achter de deur is één klok zichtbaar, drie keer zo groot als de deur zelf.

Ik haal de zwachtels uit mijn tas. De zijkant van mijn pinken en polsen zwachtel ik in. ‘Is dit echt nodig, vroeg ik mijn docent?’ Eén keer vergeten. Drie dagen pijn.

Beeld Elliott D. Woods

Om mij heen, achter het glas, hangen 53 gigantische bronzen klokken. Het Beest heet officieel het Charles Baird Carillon, stamt uit 1936 en heeft de op de vier na zwaarste klok ter wereld: zo’n 13.000 kg. Je kunt er met gemak met een paar mensen onder gaan staan.

De klokken vertellen een verhaal

Het is een publiek instrument, voor iedereen te horen. De klokken vertellen een verhaal, beneden aan de mensen in de stad. Of je het nu wilt horen of niet, de klokken zijn er altijd, iedere dag weer. Ze geven de tijd aan. En in vroeger tijden kondigden ze ook alarm of oorlog aan. Volgens een bijgeloof konden de klokken bliksem of ziekte verdrijven.

De muziek die je maakt op het carillon, is niet alleen voor jezelf. Iedereen kan het horen en dat maakt nederig. Kan ik dit de mensen beneden op de grond, de hele stad, wel aandoen?

Ik ga zitten op de hoge houten bank die in hoogte kan worden bijgesteld. Maar hoever ik ook draai, mijn voeten raken nooit de grond. Ik heb nergens houvast. En dat is ook precies de bedoeling.

Beide handen op het klavier. Beide voeten op de pedalen. Om niet van de bank te vallen, moet je je rug en buikspieren flink aanspannen. Mijn docent noemt dit de ‘diamantspieren’ die dansers ook gebruiken, ze lopen van je kruin tot je stuitje in je rug en je buik. Niet te ver naar achter leunen, want dan krijg je last van je rug. Armen losjes, anders krijg je last van je schouders. Een flexibele houding is nodig omdat je grote draai bewegingen moet kunnen maken, bijvoorbeeld als je een hoge noot wilt spelen, met je handen, helemaal rechts op het carillon en een lage klank, met je voeten, uiterst links op het carillon.

Spelen doe je met een snelle, gerichte karateslag

Het carillon is met dikke ijzeren draden verbonden aan de klepel die in de klok hangt. Ik moet trappen door mijn volle lichaamsgewicht diep in de pedalen te duwen, om geluid uit de klok te krijgen. De kunst is dan meteen weer los te laten, anders blijft de klepel in de klok hangen. Het is een soort snelle, gerichte karateslag.

Hetzelfde met mijn handen. Je gebruikt je vuisten of de zijkant van je hand om op de stokken, de toetsen, te slaan. Kort, hard, snel. No mercy. Dit alles moet gebeuren in een toestand van totale ontspanning. Want spanning hoor je meteen terug in het geluid. Het carillon is zo een leermeester. Speel je ontspannen en werk je met het instrument samen, dan zingt de klok, het geluid wordt als een vogel vrijgelaten. Maar speel je gespannen dan klinkt de klok als een zanger wiens keel je dichtknijpt, zo legt Pamela Ruiter-Feenstra, mijn docent, uit.

Jet Schouten speelt onder toeziend oog van docent Pamela Ruiter Feenstra op Het Beest.Beeld Elliott D. Woods

Ann Arbor heeft twee carillons. Mijn docent – een Amerikaanse met Nederlandse voorouders – is enthousiast als ze erachter komt dat één van haar leerlingen uit Nederland komt. Ze legt uit dat Nederland een carillon- of beiaardcultuur heeft. Er zijn, vertelt ze, wereldwijd zo’n zeshonderd carillons en ongeveer tweehonderd daarvan bevinden zich in Nederland. Er is een oud Italiaans gezegde, ‘In Holland zingt de tijd’.

Een carillon is een persoonlijkheid 

Elk carillon is een persoonlijkheid met een geschiedenis en een uniek geluid. Niet alleen door het verschillende aantal klokken (hoewel er tenminste 23 klokken moeten hangen en een carillon tenminste twee octaven moet hebben) maar elk instrument heeft een andere afmeting, afhankelijk van de grootte, de omvang en de bouw van de toren, het geld dat beschikbaar is voor het vervaardigen van een carillon. Hoe groter, hoe zwaarder, hoe kostbaarder. Soms ontbreekt een lage toon. Dan was het geld op. Maar het is ook niet altijd praktisch uitvoerbaar om grote klokken naast elkaar op te hangen.

Het tweede carillon in Ann Arbor is moderner, stamt uit 1996 en heeft een ijzige uitstraling. Een smalle lift – geen trap – en het carillon staat in een compleet doorzichtig hok gebouwd op een open ijzerraster waar je doorheen kunt kijken naar beneden. De hele entourage is nogal afschrikwekkend, zeker voor iemand met hoogtevrees, zoals ik. Er zijn weinig mensen – zo laat ik me vertellen – die eenmaal boven op het raster, ook door durven lopen naar het glazen hok waar het carillon staat.

Eenmaal bij het carillon, met zweet in mijn handen, zie ik dat de klokken uit Nederland komen. Eijsbouts Bell Foundry, The Netherlands. Dat klinkt vertrouwd. Dit carillon heeft 60 klokken en speelt totaal anders. Licht. Zoet. Luchtig. Het klinkt als een zoete suikerspin in vergelijking met het voluptueus romige geluid dat ik gewend ben. Dit carillon is een ‘my little pony’ in vergelijking met het beest.

Nederlandse klokken vind je overal

Het Nederlandse familiebedrijf Eijsbouts uit Asten is naar eigen zeggen ’s werelds grootste klokkengieterij, een familiebedrijf sinds 1872. Per boot verschepen ze de enorme klokken naar alle uithoeken van de wereld: Japan, Nieuw-Zeeland, Brazilië en diverse plekken in Europa zoals de Notre Dame in Parijs.

De bronzen klokken zijn gewilde objecten in oorlogstijd. De Duitse bezetter eiste 75 procent van het totale Nederlandse klokkenbezit op. Enkele klokken zijn dankzij het verzet bewaard gebleven. Zo werden na de oorlog 255 klokken uit het IJsselmeer gevist, waar ze gespaard bleven voor de Duitsers. Toch werd 55 procent van de Nederlandse klokken afgevoerd naar Hamburg, omgesmolten voor oorlogsdoeleinden. Een gigantische aderlating. Na de oorlog bloeide de beiaardcultuur weer op. Gelukkig maar.

Soms klinken de klokken niet. Zoals een paar weken geleden toen de klepels bevroren waren in Ann Arbor. Dan valt ineens op wat je mist. Het geeft ritme en orde aan het alledaagse leven.

Mijn zwachtels stop ik weer in mijn tas. Vandaag laat het beest zich maar even temmen, de klokken zingen dan over de hele stad. Volgende week weer een poging.

Beeld Elliott D. Woods

Lees ook:

Die ene Passion die wel doorging, met rampzalige gevolgen

Het Amsterdams Gemengd Koor zong op 8 maart Bachs Johannes-Passion in het Concertgebouw. Vijf dagen later moesten alle concertzalen sluiten. Voor het koor kwam die beslissing te laat. Zonder iets te vermoeden hadden al die zingende kelen het virus toen al binnen hun eigen gelederen verspreid. De gevolgen waren rampzalig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden