In Memoriam Jessye Norman

Jessye Norman (1945-2019) was de hogepriesteres van de zangkunst

Jessye Norman in de titelrol van Richard Strauss’ ‘Ariadne auf Naxos’ in de Metropolitan Opera in New York in 1984. Het was een een van haar grote rollen. Beeld AP/Erika Davidson

De op 74-jarige leeftijd overleden operazangeres Jessye Norman oversteeg als zangeres en als persoon elke categorie. 

Om de zwarte operazangeres Jessye Norman hing het aura van een priesteres. De hogepriesteres van de zangkunst vooral, met een dijk van een stem waar je moeilijk omheen kon. Maar ook als persoon en verschijning was zij onontkoombaar. In alles was ze majestueus. Er was niemand die de oerkreet ‘Aoua’ in Ravels ‘Chansons madécasses’ zo overtuigend uit haar strot kon toveren als Norman. Als je daar live bij aanwezig was, gingen de rillingen over je rug, vooral omdat dat wat je zag zo klopte met wat je hoorde: een imposante zwarte verschijning in een flamboyante japon, met een gigantisch afrokapsel al dan niet schuilgaand onder ingenieus gewikkelde hoofdtooien in alle kleuren van de regenboog. Daar stond iemand die niet zomaar een recital gaf, maar een hoogmis van de zangkunst celebreerde.

Maandag overleed Norman in New York, 74 jaar oud. Zingen deed ze al lang niet meer, en de laatste jaren zat ze in een rolstoel als gevolg van een dwarslaesie opgelopen in 2015. De Metropolitan Opera in New York droeg de voorstelling van Gershwins ‘Porgy and Bess’ maandagavond in alle eerbied op aan Norman. Dat was natuurlijk een mooi gebaar, maar in het licht van Normans carrière als zwarte zangeres ook wat ongemakkelijk. Norman vertelde altijd dat ze door het succes van haar zwarte voorgangsters Marian Anderson en Leontyne Price bij operahuizen met succes Franse en Duitse operarollen kon opeisen in plaats van dat die operahuizen haar alleen maar Gershwins Bess aanboden.

Aan het New Yorkse operahuis zong ze een kleine honderd voorstellingen. In 1983 debuteerde ze er in de rol van Cassandre in Berlioz’ ‘Les Troyens’. Die voorstelling werd verfilmd en je kunt niet anders dan volledig in de ban raken van deze Cassandre, de ietwat hysterische zieneres die de verwoesting van Troje voorspelt maar door niemand geloofd wordt. Haar andere grote rollen in New York waren de titelrol in Strauss’ ‘Ariadne auf Naxos’ en Sieglinde in Wagners ‘Die Walküre’. Toen Eva-Maria Westbroek in 2011 in New York debuteerde als Sieglinde zat Jessye Norman in de zaal.

(Tekst loopt door onder video)

In Nederland is Norman veelvuldig te horen geweest. Zo trad ze maar liefst negentien keer op in het Amsterdamse Concertgebouw. Martijn Sanders, toenmalig directeur van het Concertgebouw, had een goede relatie met de zangeres opgebouwd, waardoor ze meer dan een decennium lang elk jaar optrad in de Grote Zaal. Daar gedroeg Norman zich als een echte diva en eiste dat als ze in het Concertgebouw repeteerde, er niemand in het gebouw aanwezig mocht zijn. Ook niet de musici die in de Kleine Zaal aan het repeteren waren. Haar gewicht en omvang waren uiteindelijk een groot probleem. Ze kreeg er de onvermijdelijke bijnamen door, zoals in de VS ‘Jessyenormous’ en hier Jessye de Noorman. Ze klaagde ooit een Brits tijdschrift aan dat berichtte over een incident waarbij Norman vast was komen te zitten in een klapdeur. Toen iemand haar daarop adviseerde om zijwaarts door de deur te gaan, zou Norman geantwoord hebben: ‘Honey, I ain’t got no sideways’. Volgens Norman was dat allemaal gelogen, en bovendien kwam er uit dat citaat een vernederend racistisch stereotype naar boven. Ze verloor de rechtszaak. In de jaren '90 begon Norman serieus met afvallen, waardoor ze lichamelijk gezonder werd. Maar volgens kenners liep haar stem daardoor ook onherroepelijke schade op. 

Het Concertgebouw was in die jaren steevast tjok- en tjokvol als Norman er zong. Mezzosopraan Joyce DiDonato, nu een van de grote operasterren in de wereld, herinnerde zich dat ze ooit bij een van die fameuze Norman-recitals achterin het Concertgebouw zat. Ze had nog nooit een stem gehoord die de ruimte op zo’n imposante manier tot in de kleinste hoekjes en gaatjes wist te vullen.

Die stem van Norman oversteeg elke categorie. Ze haalde met evenveel gemak de lage tonen van een alt en de hoge van een sopraan. Ze kon waanzinnig overtuigen in Brahms’ ‘Alt-Rhapsodie’, maar ook in Strauss’ ‘Vier letzte Lieder’. Van de Strauss-liederen maakte ze met dirigent Kurt Masur in Leipzig een legendarische opname die in Nederland een Edison won. Flops waren er ook, zoals haar gemaniëreerde en irritant geaffecteerde interpretatie van de titelrol in Bizets ‘Carmen’. In Frankrijk was ze een grote ster. Ze mocht in 1989, bij de viering van de 200ste verjaardag van de Franse revolutie, de ‘Marseillaise’ zingen op de Place de la Concorde, middenin in Parijs, gekleed in een enorme, wapperende Franse vlag. Tien jaar later verwelkomde ze voor de kathedraal van Reims de zon, die 131 seconden verduisterd was geweest. Ze deed dat met een van haar andere specialiteiten, de spiritual ‘He’s got the whole world in his hands’. Opnieuw met de allure van een hogepriesteres.

Lees ook:

Voetstuk van La Norman begint scheurtjes te vertonen

Jessye Norman: haar naam staat nog altijd garant voor een volle grote zaal in het Amsterdamse Concertgebouw.Zelfs al blijft, zoals afgelopen vrijdagavond, tot het laatste moment onbekend wat ze zal zingen. Ook de stem is er nog steeds: het onmiskenbare bronzen Jessye-timbre en het machtige volume dat de zaal moeiteloos vult. Maar het voetstuk van de 55-jarige diva begint scheurtjes te vertonen.

Norman in topvorm brengt publiek in verrukking muziek

In een tjokvol, tropisch verhit Concertgebouw liet Jessye Norman dinsdagavond horen dat zij in topvorm stak. In uiterste concentratie zong zij vooral na de pauze met volle, vrij klinkende stem een onalledaags programma dat met groot enthousiasme werd ontvangen.

Fenomeen en diva

Net zoals de persoon Jessye Norman in geen enkele categorie te plaatsen is, zo is dat ook ondoenlijk met haar stemtype. Ze is een mezzo-sopraan met de laagte van een echte alt en de hoogte van een sopraan. Norman liet zich in geen enkel vakje duwen en kon – zeker toen ze op de toppen van haar kunnen was – alles zingen wat ze maar wilde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden