‘Wat ik meemaak is niet nieuw. Door die gedachte voel ik mij minder eenzaam.’

SchrijversinterviewJesmyn Ward

Jesmyn Ward: ‘Schrijven was iets waar ik voor wegliep, totdat mijn broer stierf’

‘Wat ik meemaak is niet nieuw. Door die gedachte voel ik mij minder eenzaam.’Beeld Getty Images

Zes maanden na haar afstuderen wordt de 19-jarige broer van Jesmyn Ward doodgereden. ‘Ik wilde schrijven over ons verdriet, maar ook over de blijdschap toen – dat we elkaar hadden.’

Halverwege mijn beeldgesprek met Jesmyn Ward, in haar huis in Mississippi, komt haar zoontje haar woonkamer binnenlopen. Ze had van tevoren gewaarschuwd dat ze op dit tijdstip geen oppas heeft en dat het gesprek misschien even gestoord kan worden. Achter deze bedachtzame, wat verlegen vrouw is nu niet alleen een Amerikaanse huiskamer in beeld – muur met boeken, grote wegzakbank, tv – maar ook een jongetje­­ met een deken als cape dat op en neer springt en af en toe iets roept terwijl Ward geduldig doorpraat.

De 44-jarige schrijfster maakt een moeilijke tijd door. Haar man overleed januari 2020 plotseling aan wat toen de griep leek, maar wat achteraf waarschijnlijk Covid­­-19 is geweest. In het blad Vanity Fair heeft ze geschreven over haar ‘hete, woorden­loze verdriet’ en hoe zijn afwezigheid door het huis spookte tijdens de lockdown.

Het is niet voor het eerst dat ze rouwt. In haar memoir De mannen die we oogstten, uit 2013 en net in het Nederlands verschenen, schrijft zij even aangrijpend over de dood van haar jongere broer. Ondanks het gemis van haar geliefde – hij was pas 33 – blijft zij doorwerken, maar ze staat er nu, als moeder van twee kinderen van acht en vier, alleen voor.

Ze vertelt me dat de aanwezigheid van haar kind bij het gesprek iets is wat ik gemeen heb met oud-president Obama. Als gevierd schrijver, tweemaal winnaar van de National Book Award, mocht ze Obama onlangs via Zoom interviewen bij het verschijnen van het nieuwste deel van zijn memoires. Ze heeft toen gevraagd, via zijn assistent, of haar kinderen hem even mochten groeten.

Ze was zenuwachtig, en had zich voorbereid op een formeel en onpersoonlijk gesprek. “Ik was bekend met zijn publieke persona: streng, gedisciplineerd, ambitieus en gedreven. Maar hij maakte grappen en voerde een heel gesprek met hen. En toen ze vertrokken, zei hij: ‘Je weet hoe ik ben, Jesmyn, ik ben laidback, je hoeft me die vragen die je me hebt gestuurd niet te stellen, we kunnen gewoon met elkaar gaan praten.’

“Door dit interview besefte ik weer dat zulke personen een publieke kant hebben, maar in het echt gewoon ingewikkelde, veelzijdige mensen zijn. En ik hoop dat ik dat naar voren weet te brengen bij het schrijven.”

Ongelukken­­, een hartstilstand en zelfmoord

Een persoon, of personage, zo goed mogelijk neerzetten, met al zijn nuances en complexiteiten, is een wens die ze tijdens het interview vaker uitspreekt. De mannen die we oogstten, haar enige non-fictieboek naast drie indringende romans, beschrijft een periode van vier jaar aan het begin van de jaren nul waarin vijf jonge mannen uit haar omgeving haar ontvielen. Drie vrienden, een neef, en haar jongere broer overleden aan ongelukken­­, een hartstilstand en zelfmoord. Alle vijf leden­­ ze onder de uitzichtloosheid van hun leven in een regio waar kansen schaars zijn, helemaal voor zwarte mannen. Om hen toch te eren, om te getuigen van hun leven, wilde ze hen neerzetten als gelaagde personages, elk met zijn eigen karakter, talenten en angsten. Zo kon ze laten zien wat zij betekenden voor hun vrienden en familie, en hoezeer ze worden gemist.

Zelf besloot ze schrijfster te worden in een tijd van verpletterend verdriet na de dood van haar jongere broer, wiens auto aangereden werd door een dronken bestuurder, een blanke man die er met een lichte straf vanaf kwam. “Voordat mijn broer stierf, was schrijven iets waar ik voor wegliep. Ik was de eerste in mijn familie die afstudeerde aan een universiteit. Ik kreeg de kans, en ik was altijd­­ al leergierig geweest. Ik hield van lezen en van schrijven. Maar omdat ik een groot deel van mijn jeugd in armoede geleefd heb, voelde ik ook een zekere druk om iets te doen wat me een vast salaris zou opleveren. Mijn moeder wilde dat ik kinderarts zou worden. Ik dacht zelf aan de advocatuur. En misschien op een dag in de verre toekomst zou ik proberen te schrijven.”

“Ik studeerde af en zes, zeven maanden daarna werd mijn broer doodgereden. Het zette mijn wereld volledig op zijn kop. Ik besefte dat ik er altijd van uit was gegaan dat ik overal alle tijd voor zou hebben. Maar mijn broer had dat niet, hij werd maar 19.”

“Na de dood van mijn broer kreeg ik vliegangst. Ik herinner me dat ik doodsbang in een vliegtuig zat en dacht: we kunnen elk moment neerstorten en dan ga ik dood. Dus vroeg ik mij af: wat ga ik doen met de tijd die ik heb om mijn leven zin te geven? Het woord ‘schrijven’ flitste door mijn hoofd, en ik dacht: Oké, ik ga het in elk geval proberen. Ik geloof dat ik toen al wist dat ik over mijn broer zou schrijven.”

Zes jaar later werd haar eerste roman gepubliceerd. Hij kreeg weinig aandacht, maar met haar tweede boek, over een tienermeisje dat hurricane Katrina moet zien te overleven, brak ze door. Daarna pas was ze eraan toe om aan De mannen die we oogstten te beginnen.

Black Lives Matter

Het besluit van de uitgever om het boek nu te vertalen, een jaar na de dood van George Floyd, heeft duidelijk te maken met het thema dat Ward aansnijdt: of zwarte levens­­ er toedoen, en voor wie. De mannen die we oogstten is een ontroerend en belangrijk boek dat de situatie waarin veel zwarte Amerikanen leven in Amerika invoelbaar­­ maakt. De levensverhalen van haar broer en de anderen verweeft ze met haar eigen leven: hoe ze als oudste van vier kinderen opgroeit, hoe ze in een depressie­­ valt als haar ouders uit elkaar gaan, hoe iedereen om haar heen geld en aandacht te kort komt. En vooral: de impact op hun levens van generaties van achterstelling­­ en geweld. Haar zwarte betovergrootvader is doodgeschoten door droogleggingsagenten die hem met een illegale­­ stokerij betrapten, een andere, witte betovergrootvader door een overvaller. Mensen sterven te vroeg door slechte gezondheidszorg, of door een slecht onderhouden spoorwegovergang in een zwarte buurt.

Het schrijven viel haar niet makkelijk. Toen, acht jaar geleden, bestond de Black Lives Matter-beweging nog niet, en het idee erachter was nog geen begrip.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

“Ik had graag gewild dat die beweging toen al bestond, of dat ik er beter bekend mee was. Wellicht had dat mij een taal gegeven om mijn gedachten onder woorden te brengen.”

Bovendien wilde ze niet alleen over de doden schrijven­­. Het boek gaat ook over haarzelf en andere nabestaanden­­. In die periode, ze was toen begin twintig, was ze depressief, en zij en haar vrienden dronken en feestten veel om hun gevoelens te verdoven. “Ik moest schrijven­­ over hoe we worstelden met ons verdriet en neiging tot zelfdestructie. Tegelijk was het ook een opwindende tijd, en ik wilde die blijdschap ook neerzetten, het feit dat we elkaar hadden.”

Zwarte roadnovel

Met haar vierde, eveneens bekroonde boek Het lied van de geesten (2017) schreef ze een zwarte roadnovel, met thema’s ontleend aan de Griekse mythologie, waarbij de jonge hoofdpersoon en zijn aan meth verslaafde moeder zijn blanke vader uit de gevangenis moeten ophalen. Nu is ze bezig met een historische roman over een in slavernij geboren vrouw die in 1835 verkocht is en vervolgens te voet een duizend kilometer lange reis van South Carolina naar New Orleans moet maken.

Als Ward over dit nieuwste boek begint, praat ze niet meer bedachtzaam maar honderduit en vol enthousiasme. De eerste versie is bijna af, ze heeft nog anderhalf hoofdstuk te gaan. Alleen is tot haar frustratie de zomervakantie net begonnen en heeft ze, nu de kinderen thuis zijn, minder tijd. Als ik zeg dat dat Toni Morrison vroeger om vier uur opstond om te schrijven, moet ze hard lachen. “Mijn hersens werken niet om 4 uur. Ook niet om 5 uur. Ik zal de wekker moeten zetten, maar ik heb een hekel aan vroeg opstaan.”

Het is opnieuw een lastig proces geweest, nu vooral omdat een historische roman, een nieuw genre voor haar, zoveel research vereist. “Het speelt zich af rond 1835, en ik wist niets over het New Orleans van die tijd. En ik wist niets van de slavernij. Ik heb op de universiteit bij geschiedenis die periode niet gekozen. Alles wat ik wist, was het kleine, kleine beetje dat ik op de middelbare school had geleerd en wat ik zelf had gelezen. Dus ik heb zo’n drie jaar alleen maar zitten lezen, omdat ik niet genoeg wist om te kunnen beginnen met schrijven. Daarna zat ik heel lang vast met het begin, omdat het zo moeilijk was om me te verplaatsen in een verteller met zo weinig bewegingsvrijheid.”

Ze zag dat ze terug moest grijpen op de familie­geschiedenis van haar hoofdpersoon om haar toch een soort agency te geven. “Ik realiseerde me dat als ze geen fysieke vrijheid heeft, ze een bepaalde mentale vrijheid zou moeten hebben. Anderen kunnen niet bepalen wat ze denkt. Ze hebben geen macht over haar herinneringen, de verhalen die ze met zich meedraagt, de verhalen die haar moeder en haar grootmoeder haar vertelden.”

Mississippi

Een aantal jaar geleden is ze weer teruggekeerd naar haar oude dorp DeLisle in Mississippi, de plek waar haar familie al generaties lang heeft gewoond. Voelt ze zich gesteund daar? Of is het ook stressvol?

Ze lacht. “Soms wel. Maar het is zonder meer fijn om omringd­­ te zijn door mijn familie, en om die band met het verleden te voelen, het idee dat dit mijn plek is.”

Familie en vrienden hebben haar opgevangen na het overlijden van haar geliefde, en ze delen allemaal dezelfde geschiedenis van verlies. “Zonder de steun van de mensen hier zou het nóg moeilijker voor me zijn om dit te verwerken, bovenop alle andere verliezen in mijn leven. Wat ik meemaak is niet nieuw. Door die gedachte voel ik mij minder eenzaam.”

Toch heeft de dood van haar man haar wereld opnieuw “op zijn kop gezet”. “Het heeft me doen twijfelen aan mijn ideeën over het leven, over wat ik doe en wat ik kan verwachten. In De mannen die we oogstten schreef ik over mijn worsteling met depressie na de dood van mijn broer, en daar heb ik de afgelopen anderhalf jaar, nadat mijn partner overleed, ook absoluut last van gehad.

Ziet ze na dit zware jaar nog redenen tot optimisme? “Ik weet dat het een beetje een clichéantwoord is, maar als ik naar mijn kinderen kijk, geven zij me hoop. Maar ik heb het nog steeds moeilijk met de dagelijkse routine, ik ben er nog mee bezig.”

Jesmyn Ward

De schrijfcarrière van Jesmyn Ward (1977) is nauw verweven met het plaatsje waar ze opgroeide­, DeLisle, een uur rijden van New Orleans. Hier zijn haar boeken gesitueerd. Er heerst armoede en werkloosheid, het onderwijs en de gezondheidszorg zijn gebrekkig. Maar de ­bewoners, zwart en blank, wonen er vaak al generaties lang, waardoor het een hechte gemeenschap is.

Wards moeder werkte als schoonmaakster en een van haar werkgevers betaalde Wards schoolgeld, zodat ze naar een goede privéschool kon. Daarna studeerde ze met een beurs aan Stanford University en de University of Michigan. Ze woont in DeLisle met haar twee kinderen – haar man is vorig jaar aan corona overleden.

null Beeld

Jesmyn Ward
De mannen die we oogstten
Vert. Astrid Huisman
Atlas Contact; 270 blz. € 22,99

Lees ook:

Annemarie Haverkamp: ‘Zoals iemand is, gaat-ie ook dood. De stervende mens is geen aparte soort’

Meer dan zeventig gesprekken voerde Annemarie Haverkamp met vaak nog jonge mensen die niet lang meer te leven hadden. Het merendeel verzoende zich daarmee.

Schrijver Robbert Welagen: ‘Rouw en verliefdheid liggen dichter bij elkaar dan je zou denken’

Kun je een nieuwe liefdesrelatie beginnen op dezelfde dag dat je partner overlijdt? Robbert Welagen schreef er een indringende psychologische roman over. ‘Rouw en verliefdheid liggen dichter bij elkaar dan je zou denken.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden