Recensie

Je verschuilen achter glimlachjes en 'small talk'

Sally Rooney Gesprekken met vrienden Beeld uitgeverij

Ierse Rooney schittert met verhullende dialogen in haar debuut over een perfectionistische millennial. 

Sally Rooney
Gesprekken met vrienden
Vert. Gerda Baardman. Ambo Anthos;
303 blz. €20

De Ierse schrijfster Sally Rooney (1991) heeft een hekel aan imperfectie, vertelde ze in een interview. Het is te merken want ze schreef een nagenoeg perfecte debuutroman. Nu ik dat zo opschrijf, besef ik dat dat niet per se een meerwaarde hoeft te zijn, een perfect boek heeft ook iets braafs, het spannende zit ‘m meestal in rafelrandjes, dat wat net niet goed is gelukt, of dat wat dreigt te mislukken.

Maar in dit geval bedoel ik perfectie in de zin van vrij briljant.

‘Gesprekken met vrienden’ bestaat voor de helft uit ‘gesprekken met vrienden’: dialogen - in het dagelijks leven, via de telefoon, of via de sociale media - waarin de personages nooit letterlijk zeggen wat ze daadwerkelijk bedoelen of voelen. Het zullen deze dialogen zijn, - het onvermogen en de angst om contact maken - en haar ultieme beheersing van het show don’t tell principe, waardoor Rooney nu al wordt uitgeroepen tot de ‘Salinger van de snapchat generatie’.

Zekere perfectie 

Hoofdpersoon is Frances (21), een dichteres in wording, die een zekere perfectie probeert te bereiken in wie zij is, en vooral in hoe zij overkomt op de wereld. Vanaf de eerste bladzijde is de tegenstrijdigheid voelbaar van de onderkoelde vertelstem, de ironie waarmee ze alles observeert en becommentarieert, met degene die zij vermoedelijk is. Ze probeert iets van zichzelf te verbergen of te onderdrukken. Dat zet de tekst enorm op spanning.

Frances ziet zichzelf eerder als personage dan als een persoonlijkheid - het glimlachende meisje dat veel onthoudt vindt ze leuk om te spelen - en heeft een extreem groot zelfbewustzijn, haar antwoorden moeten gevat zijn, haar zal niets deren. Als ze maar niets van haar daadwerkelijke gevoel laat doorschemeren. Kwetsbaarheid toelaten is ten strengste verboden.

Emotionele onderstroom 

Maar, en dat is het hele knappe van Rooney’s schrijven, de emotionele onderstroom wordt voor Frances naarmate het boek vordert steeds moeilijker te onderdrukken. Rooney drijft dit intrinsieke drama op de spits, ze is heerlijk meeedogenloos voor haar personage.

Centraal staat de symbiotische vriendschap tussen de meisjes Frances en Bobbi, die een jaar lang een relatie hebben gehad, nog altijd bij elkaar in huis wonen, en in een aanhoudend gesprek verwikkeld zijn over het leven, politiek, kapitalisme, vriendschap. Frances noemt zichzelf een keer het kwaadaardige tweelingzusje van Bobbi. Alleen Bobbi maakt het mogelijk dat ze iets meer over zichzelf komt te weten. “Als Bobbi over mij praatte, leek het wel alsof ik mezelf voor het allereerst in de spiegel zag.”

Nog niet uitgegeven

Het verhaal speelt zich af in de zomer waarin ze samen optreden op poëzieavonden. Dat Frances’ gedichten nog niet zijn uitgegeven, ervaart zij als een geluk omdat haar woorden dan tenminste meteen zullen vervliegen, en ze - eenmaal gedrukt op papier - niet voortdurend met haar mislukkingen geconfronteerd kan worden. Ook hier speelt de angst om niet goed genoeg te zijn.

Op bladzijde één worden de meisjes uitgenodigd voor een etentje bij Melissa, een beroemde fotografe en essayist, die een artikel over hen wil schrijven voor een prestigieus tijdschrift. Ze gaan eten bij Melissa en haar man Nick, een wat ouder stel in een huwelijkscrisis.

Dat is het startschot van een ongelijke vriendschap tussen hen vier, die de twee-eenheid van Frances en Bobbi ontwricht. Bobbi flirt met Melissa, Francis begint stiekem een affaire met Nick. Voor die zomer zou ze nooit gedacht hebben dat ze het soort mens was dat de uitnodiging zou aannemen van een vrouw met wier man ze het bed had gedeeld, om naar hun vakantiehuisje in Frankrijk te komen. Maar ze doet het en vindt het op een morbide manier interessant wat er zal gaan gebeuren.

Duimschroeven aandraaien 

En Rooney draait de duimschroeven steeds verder aan: naast de geheime relatie met de veel oudere Nick, ontwikkelt Frances een geheimzinnige ziekte waardoor ze soms flauwvalt, en komt ze in geldproblemen omdat haar alcoholische vader is gestopt met de maandelijkse toeslag. En als Frances zich dan eindelijk eens laat kennen, komt dat niet aan. “Ik voelde een heleboel wat ik niet wilde voelen. Ik voelde me een beschadigd mens dat nergens recht op had.”

Tegen het eind van het boek heeft de schrijfster nog wel een uitweg voor haar getormenteerde heldin in petto. Een manier om zichzelf te uiten: het schrijverschap. Frances’ eerste verhaal, over Bobbi, wordt gepubliceerd én ze krijgt er geld voor.

Als Bobbi erachter komt en het verhaal leest, verlaat ze onmiddellijk hun huis, maar ze zegt ook dat ze na lezing ervan meer over Frances te weten is gekomen dan in de vier jaar dat ze haar nu kent. Zo biedt Rooney haar hoofdpersonage nog een kans, maar we vermoeden wel dat ze een lange weg te gaan heeft.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.  

Sally Rooney Beeld Jonny L Davies

Ierse Golf

“De Ierse literatuur heeft altijd het meest gefloreerd wanneer het met het land zelf juist beroerd gesteld was”, zo zei Booker Prizewinnares Anne Enright in 2015 in een interview in The Guardian.

Werden er in de economisch succesvolle jaren nul vooral belegen historische romans gepubliceerd over ‘emigratie, armoede, honger en de macht van de katholieke kerk’ in het geteisterde Ierland van weleer, tien jaar later richten jonge auteurs hun blik weer op het Ierland van nu.

De 26-jarige Sally Rooney is na Eimar McBride, Sara Baume, Mike McCormack en Kevin Barr de zoveelste internationaal doorbrekend Ierse auteur die geprezen wordt om scherpte en durf. Die recente bloei dankt de Ierse literatuur ook aan de Irish Arts Council die beurzen verstrekt aan jonge auteurs, plus aan de markt van veel kleine uitgeverijtjes die anders dan de grote Engelse uitgevers in Londen wel nog risico’s durven nemen. Geprezen wordt ook het literaire tijdschrift Stinging Fly dat al vroeg een podium verschafte aan inmiddels prijs winnende auteurs als Kevin Barry, Mary Costello, Lisa McInerney.

De ‘Celtic Tiger’ maakte de literatuur zelfgenoegzaam, aldus Enright. Na de economische crash is het oude gebrek aan zelfvertrouwen, de zelfspot en de zwarte humor weer teruggekeerd, plus het experiment waar de Ieren beroemd om zijn sinds grote vernieuwers als James Joyce en Samuel Beckett.

Sally Rooney treedt vanavond op op het Crossing Border Festival in Den Haag, net als haar landgenoot Mike Mccormack, schrijver van het spraakmakende ‘Solar Bones’.

Lees hier meer boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden