Je moet wel van steen zijn, wil er niets gebeuren bij de Matthäus-Passion

De violen worden gestemd voor een uitvoering in de Grote Kerk van Naarden. Beeld anp
De violen worden gestemd voor een uitvoering in de Grote Kerk van Naarden.Beeld anp

De Matthäus-Passion is het perfecte muziekstuk voor een geseculariseerde samenleving, denkt liturgist Ad de Keyzer. Je hoeft er niet per se voor naar de kerk, maar als je je ervoor openstelt, raakt het aan de grote vragen van het leven.

Stijn Fens

Hij moet er al honderden keren naar geluisterd hebben, maar als 'Erbarme dich', de beroemde aria uit de Matthäus-Passion, door een kleine zaal van een Nijmeegs universiteitsgebouw klinkt, is liturgist en musicus Ad de Keyzer (62) toch weer verrast. "Je hoort altijd iets nieuws. Is dit nou een vrouw die hier zingt? Vrouwen mochten eigenlijk niet zingen bij Bach in de kerk, wist u dat?"

Dan is hij stil, maar niet voor lang. "Luister naar die violen, dat zijn de tranen van Petrus die net tot driemaal toe Jezus heeft verloochend." Hij vertaalt mee: 'Erbarm je mijn God, omwille van mijn tranen'. Even moet hij slikken. "'Je houdt je wel in hoor', zegt mijn vrouw dan altijd."

Zijn boek heet 'Bachs grote Passie', maar in plaats van die van de grote Duitse componist, had Ad de Keyzer, wetenschappelijk medewerker van het Titus Brandsma Instituut voor de studie van spiritualiteit in Nijmegen, net zo goed zijn eigen naam kunnen gebruiken. Hij is bezeten van de Matthäus. Al bijna vijfentwintig jaar geeft hij lezingen over het muziekstuk. "Ik laat dan stukjes horen en vraag aan de deelnemers waar ze nou eigenlijk naar geluisterd hebben. Dan hoor je geweldige dingen, hoor. Mensen zeiden tegen mij: schrijf nou eens op wat je allemaal over de Matthäus-Passion weet. En dat heb ik gedaan." Hij slaat op tafel, alsof hij wil benadrukken dat het echt zo is gegaan.

Slaperig
Hij was dertien jaar oud toen hij het meesterwerk van Bach leerde kennen. "Op het kleinseminarie, een middelbare school voor jongens die priester willen worden, zongen we Latijn en ook wel Bach. Toen ik die voor het eerst hoorde dacht ik: er moet wel een God bestaan. Later hoorde ik in de Grote Kerk van Apeldoorn de Matthäus voor het eerst in zijn geheel en wist ik het zeker. Ik herinner me nog goed dat Aafje Heynis de altpartijen zong. We zaten boven in de kerk op de goedkoopste plaatsen. Ach, we waren nog jong en werden op een gegeven moment een beetje slaperig, maar dan hoor je voor de eerste keer 'Komm, süsses Kreuz'. Man, man, dat is heftig hoor."

De Keyzer noemt zijn boek een 'spiritueel-liturgische benadering' van de Matthäus.

"Spiritualiteit heeft te maken met de ziel, liturgie met de relatie tussen God en mensen. Bach heeft zijn hele ziel en zaligheid in dit stuk gelegd en het is aan de luisteraar om daar iets mee te doen. Ik denk wel eens: hoe kun je zoiets schrijven, als je je eerste vrouw en dertien kinderen hebt moeten begraven? Misschien wel juist daarom. Het moet hem ook geholpen hebben. Net als het ons zou moeten helpen. Neem nou 'Erbarme Dich'."

Hij citeert nogmaals: "Erbarm je, mijn God, omwille van mijn tranen. Zie hier, hart en oog weent om jou bitter... Je voelt dat je getroost wordt, al wist je misschien niet eens dat je zoveel verdriet had. Dat is wat er uiteindelijk gebeurt: bij de Matthäus leer je jezelf kennen, maar dan moet je het wel toelaten. Als je zegt: het gaat mij alleen om het verhaal van Jezus, ik wil zien hoe die man aan zijn einde komt, dan is dat prima. Maar je mist wel iets."

Liturgisch
Dan volgt een waarschuwing, als een bijsluiter bij zijn boek: "Het is vooral niet de bedoeling om het boek te lezen en dan een keer naar de Matthäus te gaan. Nee, ga er eerst naar luisteren en ga dan aan de hand van mijn boek fragmenten terugluisteren en mediteren."

De Keyzer hecht zeer aan de liturgische oorsprong van het stuk. De Matthäus-Passion was bedoeld voor de riten van Goede Vrijdag. Hij is dienstbaar aan de liturgie. "Bach heeft die twee hoofdstukken over het lijden van Christus uit het evangelie van Matteüs in fragmenten geknipt. Dat is de basis." Bach en zijn tekstschrijver Picander kijken terug op die passages uit het evangelie in recitatieven, aria's en koralen.

"Het heeft veel weg van een Lectio Divina: een geestelijke lezing van de Bijbel in verschillende fasen. Bach zoekt naar de diepere betekenis van het evangelie, in de teksten van die aria's, maar ook in de muziek die hij erbij geschreven heeft. Noot voor noot, regel voor regel: alles hangt met elkaar samen."

Bachs grote Passie is in Nederland mateloos populair. Misschien is de Matthäus wel het perfecte muziekstuk voor een geseculariseerde samenleving als de onze, denkt De Keyzer. "Je hoeft er niet per se voor naar de kerk, maar als je je ervoor openstelt, raakt het aan de grote vragen van het leven, zonder dat het ook maar iets oplegt."

Eenduidig
Dat zou 'The Passion' ook kunnen doen, met de miljoenen kijkers die vanavond weer voor de televisie zitten, maar De Keyzer vraagt zich af of dat ook gebeurt. "De Jezusfiguur is daar eerder een acteur, waardoor er weinig ruimte overblijft om te mediteren: het is misschien wel te eenduidig."

Nog één keer klinkt de Matthäus door de Nijmeegse collegezaal. Nog één keer Petrus die om Gods ontferming vraagt nadat de haan heeft gekraaid. De Keyzer: "De schrifttekst, de aria en het koraal horen bij elkaar. Petrus komt te weten wie hij werkelijk is - een laffe man - maar ziet ook dat alleen God hem troost kan bieden door hem met zijn liefde te omarmen. Hoor maar ..."

De Keyzer vertaalt de koraalstrofe: Ik verloochen niet de schuld; maar jouw gunnende liefde is veel groter dan mijn tekort dat ik voortdurend bij mijzelf vind. "Ik vind dit zo mooi."

Hij is afgelopen zondag in Arnhem gaan luisteren. "Gewoon naar het Gelders Orkest en het Toonkunstkoor, maar dat is heel goed." Over de jaarlijkse uitvoering in Naarden, een society event met rode loper en leden van het kabinet op de beste plaatsen, heeft hij gemengde gevoelens. "Het is een statussymbool geworden. Maar die ministers gaan toch maar mooi. Godzijdank, zou ik bijna zeggen. Ook zij moeten drie uur op die houten kerkbanken zitten. Je moet van steen zijn, wil er dan niets met je gebeuren. Uiteindelijk willen we allemaal omarmd worden. Ook Mark Rutte. Maar nogmaals: je moet ervoor openstaan."

Ad de Keyzer: Bachs grote Passie. Een spiritueel-liturgische benadering van de Matthäus-Passion, Adveniat/Halewijn, 475 blz. €32,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden