Recensie Expositie Louis Apol

Je hóórt de ijskunst van Louis Apol kraken

Louis Apol, Jacht op pooleenden, Nova Zembla,1880 Beeld Het Scheepvaartmuseum

In 1880 ging  Louis Apol mee op een expeditie naar Nova Zembla. Een expositie in Panorama Mesdag toont niet alleen zijn ijzige impressies maar ook een reconstructie van zijn legendarische panoramaschildering.   

Het was een attractie van jewelste: het in 1896 geopende Panorama Nova Zembla in Amsterdam. Kippenvel kregen de bezoekers ervan. Op overtuigende wijze had de Haagse kunstenaar Louis Apol (1850-1936) een panorama geschilderd van het barre winterlandschap met ijsbergen, gletsjers en in het ijs vastgevroren schepen in het Noordpoolgebied. Met een opgezette ijsbeer als extra lokkertje. Het panoramische poollandschap groeide uit tot een geduchte concurrent van Panorama Mesdag in Den Haag: het vergezicht op de Noordzee, de duinen en het strand dat Hendrik Willem Mesdag in 1881 had geschilderd. 

Waar Panorama Mesdag ook nu jaarlijks nog altijd zo’n 150.000 bezoekers trekt, is het meesterwerk van Apol op raadselachtige wijze verdwenen. Tot het begin van de twintigste eeuw was het te zien in het Panoramagebouw aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam. Toen overal de belangstelling voor panorama's afnam, werd het opgerold en lag het jarenlang op de zolder van het gebouw, dat in de jaren dertig is gesloopt. Sindsdien is het spoorloos. Een zoektocht van een kunsthandel in 1980 leverde ook niets op. Aangenomen wordt dat het is verbrand tijdens de Tweede Wereldoorlog, al doen ook verhalen de ronde dat het in stukken is gesneden en verspreid.

Op dat laatste hoop je stiekem toch, nu in Panorama Mesdag een reconstructie is gemaakt van Apol's ijzige panorama op basis van acht zwart wit foto's. Het zijn de enige foto's die ervan bewaard zijn gebleven. De schilder gaf ze in 1897 cadeau aan koningin-regentes Emma en kroonprinses Wilhelmina bij een bezoek aan zijn panorama. In vergelijking met de oorspronkelijke afmetingen is het een bescheiden reconstructie. Maar dit mini-panorama maakt wel duidelijk waarom het destijds zo tot de verbeelding sprak.  

De reis van zijn leven

Het gereconstrueerde panorama maakt deel uit van een tentoonstelling die is gewijd aan de avontuurlijke reis die Apol in de zomer van 1880 op 29-jarige leeftijd maakte naar Nova Zembla. Hij mocht mee op een wetenschappelijke expeditie en verbleef vier maanden aan boord van de poolschoener Willem Barents. Een spectaculair beeldverslag maakte hij van ‘de reis van zijn leven' met tal van potloodtekeningen, schetsen en schilderijen. 

Het is voor het eerst sinds 1955 dat zoveel van zijn ‘reiswerken’ bij elkaar zijn te zien. Het spat er vanaf hoeveel indruk deze expeditie op de kunstenaar heeft gemaakt. Zijn hele verdere leven kon hij erop teren en werkte hij zijn schetsen en herinneringen uit in schilderijen en tekeningen, met als hoogtepunt het panorama. Op 85-jarige leeftijd maakte hij nog een tekening van een ijsbeer. Hij had er maar een paar potloodlijnen voor nodig om het dier neer te zetten. 

Apol kreeg de eervolle opdracht om een beeldverslag te maken van de expeditie naar dit nog onbekende gebied, omdat hij in die tijd Nederlands bekendste schilder van winterlandschappen was. Aan boord waren ook wetenschappers om onderzoek te doen naar het poolklimaat en het  leven in de Noordelijke IJszee. Doel van de reis was verder om gedenktekens te plaatsen op de plekken waar drie eeuwen eerder de ontdekkingsreiziger Willem Barentsz (ca. 1550-1597) was geweest. 

Onder barre omstandigheden steeg Apol boven zichzelf uit

Tijdens een poging een kortere zeeroute naar Azië te vinden, waren Barentsz en zijn bemanning gestrand op Nova Zembla. Daar brachten ze de poolwinter van 1596/97 door in het Behouden Huys. Barentsz overleed op de terugreis. Ook aan de expeditie van Apol kwam voortijdig een eind, toen het schip ten noorden van Nova Zembla op een rots knalde. Er vielen geen slachtoffers maar de schade was te groot om de reis te vervolgen. Met een aquarel van een verlaten schip, vastgevroren in het ijs, lijkt Apol te verwijzen naar de schipbreuk. 

De kunstenaar had geen speciale positie aan boord. Hij moest ook wachtlopen en het kraaiennest bemannen. Hij tekende zichzelf ook terwijl hij in de touwen omhoog klautert, net zoals hij zichzelf afbeeldde op zeehondenjacht: met hond, geweer én een schetsboek. Tussen alle bezigheden door maakte hij zo veel mogelijk schetsen: van jjsbergen, verlaten besneeuwde landschappen, ijsberen, zeehonden en ijsduikers - een opgezette ijsduiker stond naderhand in zijn atelier -  en het noorderlicht met zijn schitterende reflecties op het ijs en het water. Kijkend naar Apol's imposante landschappen met de ogen van nu, is het onmogelijk om niet te denken aan de gevolgen van de klimaatverandering in het Noordpoolgebied.  

Apol stond bekend als de sneeuwspecialist van de Haagse School met zijn realistische en sfeervolle winterlandschappen. Maar onder de barre poolomstandigheden steeg hij boven zichzelf uit. Als een razende legde hij alles vast wat hij zag en waarover hij zich verwonderde. Dat zie je af aan zijn potloodlijnen en verfstreken. Zijn werk wordt minder precies maar veel expressiever. Je voelt de ijzige kou en hoort de ijsschotsen knerpen en kraken. 

Louis Apol op Nova Zembla, t/m 1 maart in Panorama Mesdag

Lees ook:  

Van Gogh zat ernaast, Mesdag maakte wél een foutje

Het enige dat er aan dit schilderij mankeert, is dat er niets aan mankeert, schreef Vincent van Gogh na een bezoek aan Panorama Mesdag in 1881, het jaar waarin de verf droogde. Had de kunstenaar zonder oor nog geleefd, dan had hij nu vast in zijn vuistje gelachen. 

Nova Zembla

Uit de diepvries: de klok, hellebaarden, luizenkam en het afscheidsbriefje   

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden