Je eigen bloedsomloop als bron van kunst

Beeld Punctum, v. 4 (2017), Ana María Gómez López.

De Colombiaanse kunstenaar Ana María Gómez López liet ooit een begonia in haar oog groeien. Nu creëert ze haar eigen uitwendige bloedsomloop met een wirwar van slangetjes. Luguber? Welnee. 'Ik wil geen walging oproepen.'

Het is stil, schemerig en leeg in de kamer. Meubels staan er nauwelijks. Wel hangt er een groot zwart tafelblad dat met vier donkere ijzeren staven aan het balkenplafond is bevestigd. Er kan met gemak een mens op liggen. Iets verderop staat een lagere tafel, bezaaid met infuusnaalden en slangetjes. Het ruikt naar ontsmettingsmiddel.

Wat ís dit? Een illegale operatiezaal? Nee, zie hier het atelier van Ana María Gómez López (37). De Colombiaanse kunstenaar werkt in de voormalige 'Kavallerie-kazerne', de huidige Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam. Ze voert artistieke experimenten op haar lichaam uit, waarbij ze zich laat volprikken met infuusnaalden.

Gómez López is er niet op uit om 'walging' op te roepen, verzekert ze. "Mijn bedoeling is niet om de maag van het publiek te laten omdraaien. Ik heb een intellectuele, wetenschappelijke ambitie: op mezelf testen of het haalbaar is om een externe bloedsomloop te creëren, buiten het lichaam om."

Beurs

Haar zelfexperiment bevindt zich op het snijvlak van medische wetenschap, performance art en conceptuele kunst. Mede dankzij dit werk heeft ze zojuist een beurs gekregen om een half jaar lang 'artist-in-residence' te worden aan het NIAS-KNAW, het Netherlands Institute for Advanced Study. Die tijd zal ze vooral gebruiken om een algemene studie te verrichten naar zelfexperimenten in de kunst en de wetenschap.

Maar voorlopig heeft ze haar handen vol aan die externe bloedsomloop. Letterlijk: ze laat een foto zien waarop haar handen zijn volgeplakt met infusen en slangetjes. "We gebruiken materiaal voor baby's", legt ze uit. "De naald is extra dun. Dan doet het minder pijn. En zo loop ik minder gevaar dat er bloedklontjes bij me naar binnen komen. Om diezelfde reden zit er antistollingsmiddel in de buisjes. Ik neem geen enkel risico."

Spannend, maar waarom?

De kunstaderen zijn onderling verbonden met driewegschakelaars. Gómez López' eigen bloed stroomt erdoorheen, maar in deze fase van de proef loopt er nog niets terug naar haar bloedbaan. Ooit zal dat wel gebeuren. Dan moet er een circulatie ontstaan met pompjes. Uiteindelijk wil de kunstenaar al haar ledematen met elkaar verbinden. Dan ligt zij op die zwarte tafel, bedolven onder slangen die één grote, externe bloedsomloop vormen.

Spannend. Maar: waarom in vredesnaam? Die vraag krijgt Gómez López vaker. Ze blijft hem lastig vinden. "Van alle kunst kun je je afvragen wat het nut is", zegt ze. "Net als in de wetenschap wil ik in de eerste plaats onderzoeken of een concept uitvoerbaar is, uit pure nieuwsgierigheid." Maar er zit meer achter. Ze wil ook de verhouding van de moderne mens tot het lichaam verkennen.

In de huidige maatschappij gelden er allerlei conventies rond ons lijf, zegt ze. De manier waarop we ons kleden bijvoorbeeld, of de gesloten badkamer waar we ons in afzondering wassen. Soms worden die conventies doorbroken. Dat vindt Gómez López interessant. Lensdragers raken bijvoorbeeld met hun vingers hun ogen aan, iets wat vroeger gezien zou zijn als bizar. "Er zijn nu zelfs mensen die alleen lenzen dragen voor de esthetiek", zegt de kunstenaar. "Zulke veranderingen zijn leermomenten over de lichamelijke conventies die we tot norm hebben verheven." De grondvesten van die normen zijn volgens haar de laatste tijd ook aardig opgeschud door wat zij noemt 'queer and non-able bodied activism': alternatieve lichaamsvormen zoals die worden aangedragen door activistische seksuele minderheden en gehandicapten. In het verlengde van deze ontwikkeling ziet Gómez López haar werk: ze 'defamiliariseert' het lichaam om de rigide opvattingen erover ter discussie te stellen.

De kunstenaar weet nog precies hoe haar fascinatie ooit begon. Vier geleden geleden kreeg ze een klein wondje aan haar hand. Het littekenweefsel in de huid vormde een kuiltje waar een beetje zweet in bleef staan. Ze vroeg zich ineens af of daar een plantje op kon groeien. Ziltig nat, een ondergrond waar wortels misschien aan wilden hechten, dus wie weet? Ze nam de proef op de som, maar helaas: er was niet genoeg vocht.

Daarom ging ze een stap verder. Ze besloot een zaadje van een begonia te implanteren in haar traanbuis, want daar zit meer vocht. Ze stopte het zaadje in een piepklein malletje, en ditmaal slaagde ze: het zaadje ontkiemde. Op een foto trekt ze met haar vinger de huid onder haar oog omlaag, zodat je het kiempje ziet zitten. Het is een miniscuul, donker vlekje op de hoek van de oogrand. Pijn deed het niet, zegt Gómez López. Het plantje stopte vanzelf met groeien; het had te weinig ruimte en werd bovendien steeds geplet als de kunstenaar met haar oog knipperde. "Hij had meer last van mij dan ik van hem", vat ze samen. Uiteindelijk verwijderde ze het fremdkörper, tevreden dat het was gelukt.

Grenzen

Bij haar zelf-experimenten wordt Gómez López gedreven door de kernvraag: Waar houdt het leven op en waar begint de omgeving? Waar liggen kortom de fysieke grenzen van een organisme? "Die grenzen zijn minder hard dan de meeste mensen denken", zegt de kunstenaar. Zo dringt de natuur voortdurend bij ons naar binnen, in de vorm van voedsel, bacteriën en virussen. Omgekeerd laten wij buiten het lichaam allerlei sporen achter, zoals haren, DNA en vingerafdrukken. Na de dood gebruiken diverse organismen ons lijf bovendien als voedsel en bouwstof; in zekere zin leeft het lichaam dus voort na wat wij traditioneel definiëren als de 'levenscyclus'.

Haar belangstelling voor deze materie hangt samen met haar bijzondere professionele achtergrond. Gómez López is in haar thuisland opgeleid als forensisch antropoloog, dus voor het identificeren van dode lichamen. In 2010 besloot ze het roer volledig om te gooien. Ze koos voor een teken- en schilderopleiding aan de Pennsylvania Academy of the Fine Arts, gevolgd door een kunstmaster aan de Yale University.

In haar nieuwe bestaan als kunstenaar verdween de forensische biologie aanvankelijk naar de achtergrond. Totdat Gómez López in 2014 aan het Max Planck Institute for History of Science in Duitsland belandde. Daar bleek het heel goed mogelijk om zaken als historische biologie, antropologie, ecologie en kunst in samenhang te bestuderen. "Het was alsof ik thuiskwam", zegt ze. En zo begon ze aan haar nieuwe carrière rond het zelfexperiment.

Geneeskunde

Zelfexperimenten komen van oorsprong uit de geneeskunde. In het verleden waren er talloze artsen die iets op zichzelf uitprobeerden. Zo besmette de Australische arts Barry Marshall zichzelf in de jaren tachtig met de bacterie Helicobacter pylori om te bewijzen dat dát de oorzaak van de maagzweer is, niet stress, zoals alom werd gedacht. Beroemd is ook de Duitse arts Werner Forssmann, die in 1929 als eerste een katheter via zijn aderen tot in zijn eigen hart omhoog schoof.

Maar ook veel kunstenaars zijn met hun eigen lichaam aan de slag gegaan. Zo maakte de Amerikaanse schilder Forrest Bess eind jaren vijftig een chirurgische opening tussen zijn penis en scrotum, naar verluidt een oud Aboriginal-ritueel. Hij wilde intensere orgasmes bereiken en tweeslachtigheid creëren - zonder succes. Een ander voorbeeld is de Cypriotisch-Australische performance-artiest Stelarc. Die liet ooit een gekweekt oor aan zijn arm naaien en hangt geregeld naakt aan vleeshaken, waarbij hij zijn lichaam als een robot door elektronica laat stimuleren. En dan is er nog de Canadees Cassils, die zijn oncategoriseerbare lichaam van transgender-bodybuilder in allerlei verwrongen poses etaleert.

Tussen die twee, wetenschap en kunst, wil Gómez López een brug slaan. Haar externe bloedbaan in wording speelt daarbij een prominente rol, al is nog onduidelijk wat het publiek er uiteindelijk van zal meekrijgen. Foto's van zichzelf brengt Gómez López liever zo min mogelijk naar buiten, en bij de sessies waar ze aan de infusen ligt zijn geen toeschouwers welkom. Van het eerdere project met het begoniazaadje in het oog exposeerde de kunstenaar wel foto's. Ze schreef er zelfs een handleiding over voor mensen die haar eventueel wilden nadoen. Maar dat laatste lijkt haar bij de bloedbaan geen verstandig idee. Stel je voor dat mensen dit kunstproject gaan imiteren zonder steriel te werken of zonder een gedegen kennis van de anatomie... "Er zou op z'n minst een heel grote disclaimer bij moeten."

Lees ook:

Musea, laat zien die viezigheid
Musea zijn er om alle kunst te tonen, óók seksueel grensoverschrijdende. Laat het morele oordeel over aan het publiek, 
betoogt Joke de Wolf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden