Cultuur Dirigent Concertgebouworkest

Jarenlang dezelfde macho-dirigent op de bok is echt verleden tijd

Beeld Getty / Beeldbewerking Trouw

Een jaar geleden moest Daniele Gatti onder luid #MeToo-tamtam Amsterdam verlaten. Het Concertgebouworkest zit sindsdien zonder chef-dirigent en een nieuwe dient zich voorlopig niet aan. Hoe erg is dat? Is de autoritaire chef-dirigent nog wel van deze tijd? Hoe anders zijn de aanstormende vrouwelijke chefs?

Bernard Haitink vroeg zich laatst in een interview hardop af of het fenomeen van de chef-dirigent niet achterhaald is. Een boude uitspraak van iemand die zelf meer dan een kwarteeuw chef-dirigent was van het Concertgebouworkest. Volgens hem dirigeerden chefs van de oude stempel, zoals hijzelf en zijn voorgangers, veel meer weken per seizoen in Amsterdam dan hun huidige collega’s. “Tegenwoordig reizen chefs voortdurend van het ene orkest naar het andere”, liet Haitink in de Volkskrant optekenen. Met andere woorden: dat ouderwetse chefschap bestaat al niet meer. Of Haitink een punt heeft, is de vraag, feit is wel dat dirigenten minder lang bij een orkest blijven hangen dan vroeger (zie kader).

Vandaag is het precies een jaar geleden dat het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) stante pede de samenwerking met chef Daniele Gatti verbrak, wegens vermeend overschrijdend seksueel gedrag. In een ultrasummier persbericht kondigde het KCO op 2 augustus 2018 aan dat Gatti eruit lag. Er was geen vertrouwen meer in hem.

In de maanden erna groeide de affaire uit tot een heuse Gatti-gate, omdat er geen verdere informatie kwam over de aantijgingen. Na de zomer ging Gatti gewoon aan de slag bij andere orkesten, en werd hij benoemd tot chef-dirigent van de Opera van Rome. Overigens hebben ze hem in Bayreuth, waar hij vanaf volgende zomer de nieuwe ‘Der Ring des Nibelungen’ zou leiden, vervangen door de jonge en veelbelovende Fin Pietari Inkinen (39). Een gok.

Jong en veelbelovend

En toch is die keuze voor Inkinen tekenend voor deze tijd. Jong en veelbelovend. Bij recente, opvallende chefs-benoemingen in Nederland passen die woorden al evenzeer: Lahav Shani bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest, Lorenzo Viotti bij het Nederlands Philharmonisch Orkest en De Nationale Opera.

Beeld HH / Beeldbewerking Trouw

Met de steeds dwingender noodzaak om drempels van concertzalen en operahuizen te slechten voor jongeren, kan een aansprekende en jonge dirigent een belangrijk hulpmiddel zijn. Een uithangbord. Jongeren identificeren zich waarschijnlijk makkelijker met een vlotte Viotti op sneakers dan met een in rokkostuum gehesen oude macho-maestro die met zwart-glimmende schoenen op de bok macht en autoriteit staat uit te stralen. Interessant wordt het ook om te kijken hoe anders de vrouwelijke chef-dirigenten – er zijn er in Nederland nu twee benoemd – straks op die ‘mannelijke’ bok te werk zullen gaan.

Intussen zit het Amsterdamse toporkest na Gatti’s vertrek al een jaar zonder chef, en naar alle waarschijnlijkheid zal het nog wel even duren vooraleer er eentje benoemd wordt. De zoektocht schijnt gaande te zijn, al is het de vraag of het speuren naar een nieuwe chef onder de vertrekkende algemeen directeur Jan Raes al echt op gang is gekomen. Waarschijnlijker is dat men met de zoektocht wacht op de opvolger van Raes, en op die van artistiek directeur Joel Fried die in 2020 met pensioen gaat. Met een nieuw team op zoek naar een jonge en veelbelovende chef? Het zou mooi zijn, maar op zijn vroegst staat er dus pas over twee à drie seizoenen een nieuwe chef-dirigent in Amsterdam. Dobbert het orkest daardoor stuurloos rond?

Een raar vak

We vragen het aan twee orkestdirecteuren, Sven Arne Tepl van het Residentie Orkest en Roland Kieft van het Radio Filharmonisch Orkest. Niet toevallig zijn het deze twee orkesten waar binnenkort de eerste vrouwelijke chef-dirigenten in Nederland hun opwachting maken. In oktober begint de Amerikaanse Karina Canellakis (36) bij het Radio Filharmonisch Orkest, in de zomer van 2021 wordt de Duitse Anja Bihlmaier (40) chef bij het Haagse Residentie Orkest.

“Chef-dirigent is eigenlijk een raar vak”, zegt Tepl. “En elk orkest kijkt er anders tegenaan. Maar duidelijk is: een groot collectief als een orkest heeft aan de buitenkant een gezicht nodig, iemand met wie ook het publiek zich kan identificeren. Al is dat maar een deel van de reden. Het is vooral het artistieke handschrift dat een dirigent meebrengt, niet alleen ten opzichte van repertoire, maar vooral ook in het proces op de werkvloer. Het gaat over diepgang en continuïteit. De rol van een chef-dirigent is dat hij als belangrijkste speler in het collectief kan optreden.

Beeld Getty / Beeldbewerking Trouw

“Een tijdje zonder chef, zoals nu bij het KCO het geval is, dat is volgens mij niet echt erg. De musici van het KCO zijn zo goed en ze hebben de luxe dat er steeds maar van die fantastische gastdirigenten langskomen. Ik zie voorlopig geen afbreuk van kwaliteit optreden. En dat je jezelf per se in de markt positioneert met een grote dirigentennaam – eigenlijk geloof ik daar niet zo in.”

Naar de garage

Kieft ziet wel een probleem opdoemen als zo’n periode zonder chef-dirigent te lang gaat duren. “Twee of drie seizoenen zonder chef-dirigent, het kan. Maar op den duur ga je het onderhoud missen. De auto moet naar de garage.

“Een goede chef bewaakt tijdens het repetitieproces het samenspel, de klankbalans, de accuratesse in de toonvorming. Een orkest is niet zelfregulerend en kan nou eenmaal niet zonder leider. Als je met z’n tachtigen tegelijk een schilderij gaat maken, zal er eerst altijd een lange discussie zijn over de ondergrond: doek of paneel. Dan volgt het formaat en moet er overeenstemming komen over het materiaal, acryl of olieverf. En dan hebben we het nog niet gehad over het onderwerp en de vorm. Zo wordt het natuurlijk nooit iets, er is iemand nodig die de beslissingen neemt om samen dat schilderij te maken.

“Maar dan heb ik het meer over rolverdeling, en niet over hiërarchie. Ik denk dat er bij het KCO en Gatti ook een generatieconflict meespeelde. Er zijn veel jonge musici in het orkest gekomen de laatste jaren. Die zagen met Gatti een dirigent van de oude stempel tegenover zich. Iemand die heel overtuigend, maar ook heel dwingend is. Wellicht ga je je dan als musicus na verloop van tijd afvragen: ‘Ben ik zelf ook nog iemand?’

“Het ideaal is dat je kunt overtuigen in dialoog en niet steeds maar in een monoloog. Bij jongere chefs is er veel minder sprake van hiërarchie, het zijn kinderen van hun tijd. Ik vermoed dat Haitink met zijn uitspraak doelde op dit type chef-dirigent, iemand van de oude stijl dus. Ik ben het met hem eens dat die tijd voorbij is – al is alles cyclisch, dus dit ook.”

Beeld Getty / Beeldbewerking Trouw

“Een dirigent is er om de knopen door te hakken”, vindt ook Tepl. “Ik geloof niet meer in types die topdown de zaken in een orkest regelen. Het is de kunst van een dirigent om iedereen in die grote orkestgroep te activeren en ze binnen een veilige omgeving uit te nodigen zich kwetsbaar op te stellen.

Klankkleuren

De lange chefschappen van vroeger zijn op enkele uitzonderingen na voorbij. Orkesten hadden vroeger een heel eigen klank. Het Philadelphia Orchestra, waar Eugene Ormandy 44 jaar dirigent was, herkende je aan zijn klank, George Szell kneedde in bijna dertig jaar de klank van het Cleveland Orchestra. Dat is nu niet meer zo. De verregaande internationalisering van de wereld speelt zich ook in de klassieke muziek af. Orkestmusici komen tegenwoordig overal vandaan, waardoor die specifieke klankkleuren verdwijnen. Maar de constante naar mijn mening is het orkest, niet de dirigent.”

Volgens Kieft zit er wel een ondergrens aan de termijn van een chefschap. “Karina Canellakis heeft bij ons voor vier jaar getekend, maar we denken natuurlijk al aan een verlenging van dat contract. Acht jaar vind ik wel een soort minimum. En er is geen chef die alles alleen kan behappen. De meest succesvolle periode van Haitink in Amsterdam was volgens mij toen Kirill Kondrasjin er vaste gastdirigent was. Bij het Radio Filharmonisch Orkest hebben we James Gaffigan sinds 2010 als terugkerend gastdirigent.”

Beeld Getty / Beeldbewerking Trouw

Bij het Residentie Orkest is het niet anders. Tepl: “Wij hebben met Jun Märkl en Richard Egarr gekozen voor verschillende vaste gastdirigenten, die straks naast Anja Bihlmaier staan. Zo bestrijken we alle stijlperioden. De chef zit bij ons wel bij de proefspelen, de audities voor nieuwe orkestleden, maar heeft ook slechts één stem, net als de musici die erbij zitten. Het artistieke beleid ligt bij mij, ook het aantrekken van gastdirigenten. Dat heeft ook een praktische reden, chef-dirigenten hebben in de regel niet veel tijd om naar andere dirigenten te gaan luisteren. Maar je hebt ook chefs die het hele artistieke pakket inclusief de programmering op zich nemen, zoals Jaap van Zweden in New York. Dat heet dan officieel music director.”

Mannenbolwerken

Beide orkestdirecteuren ontkennen dat ze bij de zoektocht naar een nieuwe chef-dirigent specifiek naar een vrouw zochten. Ze zochten én vonden gewoon de beste persoon voor de plek. Volgens hen speelt mee dat in orkesten tegenwoordig vaak meer dan de helft uit vrouwelijke musici bestaat. De mannenbolwerken die orkesten vroeger waren, zijn helemaal verdwenen. De tijd dat chef-dirigenten en schaakgrootmeesters vroeger allemaal man waren, dat is voorgoed voorbij.

“De wereld van de klassieke muziek is behoorlijk conservatief”, zegt Roland Kieft, “en niet heel innovatief. Kijk maar eens naar de Wiener Philharmoniker, waar nog niet zo heel lang geleden vrouwen niet toegelaten werden. Maar ineens zie je bij de grote orkestmanagements dat ze allemaal vrouwelijke dirigenten in hun portfolio hebben.

“Dat riekt wel wat naar opportunisme. Net als toen Gustavo Dudamel zo groot en beroemd werd als dirigent. Ineens doken er allemaal Venezolaanse dirigenten op bij die managements.”

Beeld Getty / Beeldbewerking Trouw

Sven Arne Tepl beaamt dat. “Het is voor managements kennelijk hip en verantwoord om vrouwen te pushen. Maar uiteindelijk is kwaliteit het enige wat telt. Op de opleidingen zijn steeds meer vrouwen, en hun kwaliteit zet zich nu goed door. Dat er straks twee vrouwelijke chefs in Nederland zijn, dat helpt, ze hebben een voorbeeldfunctie voor jonge meisjes. Ik verwacht een andere dynamiek. Misschien generaliseer ik nu, maar vrouwelijke dirigenten hebben iets minder profileringsdrang. Bij Anja Bihlmaier viel me vooral haar ongefilterde eerlijkheid op.”

Kieft: “Toen Karina Canellakis bij ons dirigeerde, was ze overtuigend de baas, maar in de pauze van de repetitie stond ze gewoon tussen de musici koffie te drinken. Ik had direct een gut feeling dat het goed zat. Ze was maar één week bij ons, maar we hebben meteen toegehapt, en dat is maar goed ook. Je zag het bij de benoemingen van Shani en Viotti ook – snel handelen, anders zijn ze weggekaapt door een ander orkest.

“Ik denk dat het ego bij vrouwen een andere benadering krijgt. Dat er met een vrouwelijke chef op de bok een ander soort dynamiek ontstaat, dat moet bijna wel zo zijn, dat kan niet anders. En de uithangbordfunctie is groot als je de eerste vrouwelijke chef-dirigent in Nederland bent. Maar Canellakis heeft al gezegd dat ze straks bij interviews slechts één vraag zal beantwoorden die over haar vrouw-zijn gaat.”

Lees ook:

Het dirigentendom is een wittemannenbolwerk, maar er wordt aan de poorten gerammeld

In Nederland hebben we straks twee vrouwelijke chef-dirigenten, Karina Canellakis bij het Radio Filharmonisch Orkest en Anja Bihlmaier bij het Residentie Orkest. Mirga Gražynitė-Tyla is al een groot fenomeen in Birmingham en deze week nog werd de Finse Eva Ollikainen benoemd tot chef van het Iceland Symphony Orchestra.

Hoe vind je zo snel een nieuwe Maestro?

Met het ontslag op staande voet van chef-dirigent Daniele Gatti plaatste het Concertgebouworkest zich voor een gigantisch probleem. Welke maestro’s nemen de kleine vijftig concerten die het komende seizoen met Gatti gepland stonden over?  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden