Boekrecensie

Jan Vantoortelboom toont zich in ‘Jagersmaan’ een genadeloos schrijver

Auteur Jan Vantoortelboom bij de Westerschelde tijdens eb. Net over de dijk bij Zeedorp, Oost-Zeeuws-Vlaanderen, waar hij een eindje verder in de polder woont.  Beeld Ronald den Dekker
Auteur Jan Vantoortelboom bij de Westerschelde tijdens eb. Net over de dijk bij Zeedorp, Oost-Zeeuws-Vlaanderen, waar hij een eindje verder in de polder woont.Beeld Ronald den Dekker

Jan Vantoortelboom schrijft over overlevingsdrift in een gevaarlijke wereld.

Rob Schouten

In de romans van de Vlaamse schrijver Jan Vantoortelboom (1975) is leven vooral een kwestie van overleven, of van sterven. Zijn hoofdpersonen worden door het lot gestuurd en moeten er maar het beste van zien te maken. In zijn vorige roman ‘De drager’ was dat haast in evolutionaire zin zo, in zijn bekendste en meermalen bekroonde roman ‘Meester Mitrailette’ uit 2014 beschreef hij het oneerlijke noodlot van de mens in oorlogstijd aan de hand van een jonge West-Vlaamse schoolmeester die om onmenselijke redenen wordt geëxecuteerd.

In zijn jongste roman ‘Jagersmaan’ keert Vantoortelboom terug naar die West-Vlaamse grond maar verlaat die ook onmiddellijk weer. Jaren twintig van de vorige eeuw. Victor Vanheule, illusieloos en gebutst teruggekeerd uit de Grote Oorlog, moet zijn geboorteplaats ook weer verlaten omdat hij er een onecht kind bij een getrouwde vrouw heeft verwekt, een schande in die oude wereld. Zijn moeder wil dat hij naar Amerika gaat maar op het schip daarnaartoe wordt hij gedwongen overboord te springen en naar Ierland te zwemmen, waar hij terechtkomt in de troebelen van de Ierse burgeroorlog en tegen zijn zin geprest wordt partij te kiezen. Van de ene oorlog naar de andere dus. Zijn dochtertje Anna heeft hij in Vlaanderen moeten achterlaten maar door Ierland reist hij met haar plaatsvervangster, de dochter van een ook al geëxecuteerde schoolmeester, de tienjarige Kitty.

Victor is een slachtoffer van omstandigheden waaraan hij niet weet te ontkomen maar die hij wel tracht te trotseren. Tegen iemand die hem naar het leven staat maar bij wie het pistool hapert zegt hij: “Jij gaat verder met je leven en ik ga verder en we zien wel waar we terechtkomen.” Moet hij onderweg iemand begraven dan staat er: “Hij stond voor het graf maar bad niet. Er was geen wind, geen zon, geen vogel. Alleen maar grootse grijze leegte. Daarna keerde hij om en zwierf verder.”

Het is een rauwe, grauwe, illusieloze wereld die Vantoortelboom zijn lezers voorzet, nog wat zwaarder gemaakt door de vele executies, niet alleen van mensen maar ook van varkens, koeien en kippen, het boerenbedrijf. Een primaire wereld die, dat voel je ook heel sterk, nog helemaal niet zover achter ons ligt.

null Beeld

Genadeloos

Vantoortelboom is een echte verteller, hij beschrijft die wereld nuchter en plastisch, zonder al te veel emoties, gewoon zoals het is. Zonder verzachtende psychologie of troostende feelgoodmomenten. Of misschien dat laatste toch een beetje, als de achtergebleven moeder van Victor ten slotte een late liefde voor een dorpsgenoot opvat. Troost als druppel op een gloeiende plaat. Ik heb sterk het gevoel dat deze schrijver niet alleen een ruwe, meedogenloze wereld wil beschrijven maar ook een statement afgeeft, namelijk dat de meeste dingen in het leven niet vallen te verklaren of recht te zetten. En dat pas, als je je dat realiseert, er misschien een glimpje hoop gloort. Hoe dan ook drukt hij je met zijn beschrijvingen van abattoirs en executies met je neus op een zeer onaangename kant van het bestaan, waarvan je ook de equivalenten in onze eigen tijd makkelijk herkent. Hij beschrijft die zo indringend dat je er niet aan ontkomt, net zomin als zijn personages aan hun bestemming ontkomen. Je zou hem een genadeloos schrijver kunnen noemen. Dat is zeker het geval als hij zijn hoofdpersoon Victor, gedwongen en tegen zijn zin, zelf ook een executie op onschuldige jongens laat uitvoeren. ‘Moorddadig vakwerk’ wordt dat alles ergens genoemd en dat is het precies.

Hoewel ik onder de indruk ben van Vantoortelbooms thematiek en manier van schrijven, bespeur ik in ‘Jagersmaan’ toch ook kleine incongruenties. Zo is mijns inziens Victors metgezellin, de tienjarige Kitty, veel te voorlijk en wijs neergezet, en het kennelijk moeiteloze Engels van Victor verbaast me voor zo’n boerenpummel uit West-Vlaanderen ook hogelijk.

Maar de voornaamste indruk die blijft hangen is toch die van een historische roman met een pakkend verwoorde boodschap van overlevingsdrift in een gevaarlijke wereld. Survival of the fittest heet dat, maar wat je van ‘Jagersmaan’ (genoemd naar een oud Iers offerfeest) toch vooral bijblijft, zijn de vele mensen en dieren die het einde niet halen.

Oordeel: nuchter, indringend, genadeloos beeld van de survival of the fittest

Jan Vantoortelboom
Jagersmaan
Atlas Contact; 256 blz. € 21,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden