null Beeld Gemma Pauwels
Beeld Gemma Pauwels

OntdekkingsreizigstersJan Morris

James is een vrouw geworden en de buren doen alsof er niets is veranderd

Een rusteloos leven past bij een woelig innerlijk. In de reisboeken van Jan Morris herkent Iris Hannema de zoektocht naar eenheid, naar heelheid.

Iris Hannema

Toen ik me verdiepte in het leven van de Engelse journalist, reisschrijfster en historicus Jan Morris (1926-2020), geboren als James Humphrey Morris, moest ik denken aan een van mijn vorige levens als duikinstructeur in Frans-Polynesië. En ook aan een leven dáárvoor, dat van fanatiek golfsurfer.

Van de ene wereld, boem, terug in de andere

Om ver de zee in achter de woelige golven te komen, moet je, nét voordat de golven omslaan, met surfplank en al onder de golven door. Onder water is het helemaal stil, er beweegt niets meer. Het deed me altijd een beetje aan de dood denken. Eenmaal bovengekomen is plotseling alle deining en herrie terug.

Als duiker had ik dezelfde ervaring op het moment dat ik na een duik weer boven water kwam. Van de ene wereld, boem, terug in de andere. Lange tijd ervaarde ik het eind van een duik als een teleurstelling, net als te vroeg wakker worden uit een aangename droom. Dat gevoel sleet al na een paar minuten, maar prettig vond ik het niet.

Tot ik besloot het anders te zien. Het was geen kwestie van of-of, onder of boven, chaos of onbeweeglijkheid: beide werelden bestonden in mij simpelweg naast elkaar en ik hoefde niet te kiezen. Precies dat inzicht vond ik terug in het veelbewogen leven van transgender vrouw Jan Morris, die recent op 94-jarige leeftijd overleed.

‘Ik ben nu een beetje van alle twee’

Zij ervaarde de stap ‘van de goudeerlijke krantenverslaggever James Morris tot de vrouwelijke reiziger en historicus Jan Morris’ niet als overstap van man naar vrouw. In het laatste interview dat ze voor haar dood aan The Guardian gaf, zei ze: “Ik zou het woord ‘verandering’, zoals in ‘geslachtsverandering’ zelf nooit gebruiken. Ik ben niet van geslacht veranderd, zo zwart-wit is het voor mij nooit geweest: ik heb het ene in het andere geabsorbeerd, ik ben nu een beetje van alle twee.”

Morris wordt al jong op handen gedragen en mag zich freelance sterjournalist van de beroemde Engelse kranten, The Times en The Guardian, noemen. Van één reisartikel kan ze een auto kopen (ter vergelijking: ik zou van de opbrengst van dit artikel een paar dagen een bescheiden middenklasser kunnen huren). Op haar tweeëntwintigste woont ze in Caïro, Egypte, waar ze, dan nog in de hoedanigheid van James, als journalist werkt voor een Arabisch nieuwsagentschap.

null Beeld Gemma Pauwels
Beeld Gemma Pauwels

Daar ontmoet ze Elisabeth, de Engelse dochter van een theeplanter. Ze trouwen, krijgen vijf kinderen (één overlijdt op jonge leeftijd) en ze blijven bijna zeventig jaar samen. In 1953 doet ze verslag van de eerste beklimming van de Mount Everest door Edmund Hillary en laat koeriers haar verslagen naar Kathmandu brengen om naar de krant te sturen. Als een van haar kinderen wordt geboren, bevindt ze zich nog op de Everest.

In diezelfde jaren vijftig verschijnt haar eerste reisboek Coast to Coast, over haar roadtrip dwars door de Verenigde Staten, waarna er nog zo’n dertig boeken zullen volgen. Ook doet de rijzende ster verslag van het proces van Nazi-kopstuk Adolf Eichmann, ontmoet Ché Guevara in Cuba en interviewt de Britse dubbelspion Guy Burgess in de Sovjet-Unie.

James en Elisabeth weigerden te scheiden

Ze wordt gezien en gewaardeerd, maar echt gelukkig zal ze niet geweest zijn. Al van kleins af aan weet Morris dat ze in het verkeerde lichaam geboren is: ze had een meisje moeten zijn. Pas in 1972, op 46-jarige leeftijd, ondergaat ze in Casablanca een geslachtsveranderende operatie, toentertijd onontgonnen terrein.

Ze kon niet in het Verenigd Koninkrijk geopereerd worden, omdat het echtpaar weigerde te scheiden, in die tijd een voorwaarde voor de operatie; twee vrouwen konden toen nog niet getrouwd zijn. Twee jaar later schreef ze over haar geslachtstransitie, van hormoonbehandelingen tot de operatie in Marokko, het autobiografische en taboedoorbrekende boek Dilemma, oorspronkelijke titel: Conundrum.

De eerste reis van Morris was geen uitvlucht maar een moetje: ze reisde als dienstplichtig soldaat met het Britse leger naar Italië. Maar in de vele reizen die ze daarna vrijwillig maakte, zat, redeneerde Morris, een allegorische betekenis: “De rusteloosheid die mij bezielde was misschien wel een soort verlangen, een zoektocht naar eenheid, naar heelheid.”

Iets bevredigt niet en wil ontdekt worden

Reizen was voor haar ‘uiterlijke expressie aan een innerlijke reis’. Een zeer rake omschrijving wat mij betreft: een rusteloos leven past bij een woelig innerlijk, het is de reflectie daarvan. Er zit altijd een intrinsieke motivatie aan de beslissing om alleen de wijde wereld in te trekken: iets bevredigt niet en wil ontdekt en gezien worden.

Elisabeth en Jan scheidden toch, maar als de kinderen het huis uit zijn besluiten ze weer samen te gaan wonen en dat doen ze tot Jan in 2020 overlijdt. Over hun levenslange liefde schreef ze: het is ‘een levende getuigenis (...) van liefde in haar zuiverste betekenis boven al het andere’.

En ook al sprak de buitenwereld, en vooral de zeer kritische media, schande van haar geslachtsverandering (ze was haar tijd ver vooruit, schrijft Morris ergens), de twee werelden van de geliefden bleven door alle transformatie heen gewoon bestaan: niet of-of maar én-én. Als dat de definitie van liefde niet is.

Morris schrijft psychologisch-lyrisch over haar reizen – ze ziet en beschrijft werkelijk tot in de kleinste details en met zoveel gevoel voor sfeer dat je de reis zelf niet per se meer hoeft te ondernemen: je hebt het al gezien, gevoeld, meegemaakt.

Hoe is het met de kinderen?

Eén van de mooiste getuigenissen van Morris gaat de grens juist niet over, ze blijft zelfs zeer dichtbij huis. Het gaat over haar buren in Wales, waar haar vader van origine vandaan kwam. Na haar operatie kleedde Jan zich als een keurige dame met een parelketting om haar nek, nette blouse en plooirok die net over de knie viel. De buurtbewoners waren de eersten die haar in haar nieuwe hoedanigheid gadesloegen. Sommigen complimenteerden haar met haar uiterlijk, maar veruit de meesten deden simpelweg alsof het ze niet opviel, spraken met haar zoals altijd en vroegen naar het welzijn van de kinderen.

De opluchting die Jan voelde was immens. Ook in haar oude vertrouwde wereldje kon ze haar oude-nieuwe zelf zijn: in één en dezelfde wereld was alles veranderd en tegelijkertijd ook precies hetzelfde gebleven.

null Beeld

Jan Morris
A writer’s world. Travels 1950-2000
Faber and Faber

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden