Jaap Goudsmit bij Zomergasten Beeld Zomergasten
Jaap Goudsmit bij ZomergastenBeeld Zomergasten

Tv-columnZomergasten

Jaap Goudsmit in Zomergasten: Zelden klonk een onheilspellende boodschap van een viroloog zo geruststellend

Een vermaard viroloog en epidemioloog uitnodigen in coronatijd, dat schept een bepaalde verwachting voor zo’n avond ‘Zomergasten’. Zeker als je weet dat Harvard-topwetenschapper Jaap Goudsmit (69) werkt aan de ontwikkeling van een vaccin tegen covid-19 en er dus bovenop zit. Maar het programma bleef trouw aan zichzelf en maakte zoveel meer van de avond dan een alles-over-coronacollege.

Zomergasten lijkt dit jaar nog nadrukkelijker actueel en geëngageerd te willen zijn. De Black Lives Matter-beweging kwam langs bij rapper Typhoon, de boze boerenkwestie ligt volgende week ter tafel bij minister van landbouw Carola Schouten, en dit coronajaar vraagt kennelijk om een viroloog als Zomergast, een die we niet al uitentreuren hebben gezien.

Hij maakte in zijn eerste fragment maar meteen duidelijk dat we van hem geen pasklare antwoorden moesten verwachten. In het Amerikaanse satirische programma ‘The Onion’ (te vergelijken met het Nederlandse ‘De Speld’) kletsten de experts en nieuwsmakers maar wat uit hun nek om de tijd te vullen. Niet dat hij de experts in de media zo ziet, maar, zegt hij, we weten nog zo weinig. “We hebben nu drie maanden kennis van corona. Soms duurt het tien jaar voor je een virus kent. Ik heb in veertig jaar maar twee virussen leren kennen: dat van ebola en aids. En je moet mij als viroloog weer niet vragen naar menselijk gedrag.”

Een zeldzame mea culpa van een wetenschapper

Te gretige wetenschap kan uit de bocht vliegen, weet hij uit eigen ervaring. Hij illustreerde dat met een fragment uit ‘The Race for Everest’, over een te gretige beklimming van de Mount Everest in 1953 met onvoldoende geteste zuurstofapparatuur.

Uitgebreid ging hij in op de affaire die hem bijna, maar mede-aidsonderzoeker Henk Buck geheel zijn carrière kostte. In 1990 zouden ze samen een nieuw aidsmedicijn hebben gevonden, maar het experiment bleek slordig uitgevoerd en de wetenschappelijke publicatie erover werd teruggetrokken. “Het heeft me tien jaar gekost om mezelf opnieuw de wetenschap aan te leren”, erkent Goudsmit. “Ik had misschien ook meer de schuld op me kunnen nemen.” Hij sprak zijn gevallen collega nooit meer. Nu neemt hij zich voor Buck weer eens te bellen, en dat leek geen loze belofte.

Het gebeurt niet vaak dat (nog werkzame!) wetenschappers zo’n mea culpa doen, of mensen in het algemeen. En dat tekent deze goedlachse, opgewekte man. Hier aan tafel zat een mens, die met zijn schaamte had leren leven en eerlijk durfde te zijn, ook over pijnlijke episodes en aspecten van zijn leven. Leven is vallen en weer opstaan.

Overleven als rode draad

Het is ook niet zomaar dat Goudsmit zijn hele leven wijdde aan het vinden van genezing van dodelijke ziekten. Zijn drijfveren kwamen ter sprake bij een fragment uit de documentaire ‘Hedda’s oorlog’ van zijn dochter Leah Goudsmit, over zijn Joodse moeder Hedda van Gennep-Postma, met wie hij alleen opgroeide. Haar oorlogsverleden en het even dramatische verlies in de Joodse familie van zijn afwezige vader, herinnert hem aan zijn eigen sterfelijkheid. Dan begrijp je ook dat ‘overleven’ zijn leitmotiv is en wat daarvoor nodig is. Wat je waarschuwt om ergens op tijd gevaar in te zien (geïllustreerd met een fragment over de aanslagen in New York op 11 september 2001), wat je moed en hoop geeft, wat je een zetje geeft om tot daden over te gaan.

Hij zocht naar de antistoffen tegen ebola, aids en griep, als om de sterfelijkheid van het leven zelf te verslaan. Daar haalde hij een stukje bij uit de film ‘Dallas Buyers Club’, over Ron Woodroof, een hiv-patiënt die zelf maar op zoek ging naar een medicijn tegen aids. Ook de Japanse sushi-topchef Jiro uit documentaire ‘Jiro Dreams of Sushi’ zoekt zijn sublimatie niet in abstracte ideeën, maar in de eeuwige verfijning van het maken, het doen.

Het illustreert allemaal de stap die Jaap Goudsmit zelf in de wetenschap maakte na zijn debacle. Weg van de geniale ideeën en ‘gevoelde waarheid’, die zijn leermeester Carleton Gajdusek de Nobelprijs opleverden voor diens onderzoek naar de ziekte kuru – waarover ook een fragment voorbijkwam. Goudsmit ging het bedrijfsleven in en besloot toe te gaan werken naar het maken van concrete producten (medicijnen, vaccins), waarvan mensen de werking zelf kunnen ondervinden. Zijn themafilm ‘All is lost’ over de op een vlot ploeterende Robert Redford na een schipbreuk kopte die gedachte in: “De betekenis ligt niet in woorden maar in daden”, zegt Goudsmit.

Een opgewekte avond over donkere diepten

En zo gaven zijn fragmenten, die per stuk niet eens gemakkelijk te plaatsen waren, achteraf gezien een compleet beeld van wat het is om een betekenisvol en hoopvol leven te hebben. Al met al werd deze vierde Zomergasten een opgewekte avond met een gast die de donkere diepten in het leven heeft gezien en altijd bezig is er het beste van te maken. Openhartig, dapper en eerlijk werkte hij mee aan Janine Abbrings zoektocht naar wat hem heeft gemaakt tot wie hij is. En zijn drijfveren legde hij aan het einde zelf op tafel: hij wil werkend sterven, tot het eind bijdragen aan kennis, en hij put houvast uit zijn familie en vrienden met wie hij graag de relaties goed houdt.

Kennis, een dosis geluk, en mensen om je heen – dat heb je als mens nodig om te overleven, is zijn optiek. “We zullen moeten leren omgaan met zekerheden zoals de dood en de onzekerheden die we op de weg daarheen tegenkomen”, vatte hij zijn televisie-thema-avond glimlachend samen. Zelden klonk zo’n onheilspellende boodschap zo geruststellend.

Lees ook recensies van de eerdere afleveringen van Zomergasten

Wat een verademing, de vrije geest van Nazmiye Oral
Zomergast Inez Weski en de zoektocht naar wat je niet per se wilt weten
Typhoon, de rapper die het liefst loopt te ‘chillen met God’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden