Jaap de Berg: ‘Een puzzel is geslaagd als een omschrijving een glimlach om de lippen van de lezer brengt’.

InterviewJaap de Berg

Jaap de Berg (82) heeft vandaag zesduizend puzzels gemaakt voor Trouw. ‘Ik wil de lezer laten glimlachen’

Jaap de Berg: ‘Een puzzel is geslaagd als een omschrijving een glimlach om de lippen van de lezer brengt’.Beeld Mark Kohn

Zesduizend kruiswoordpuzzels maakte Jaap de Berg (82) al voor deze krant. Reden voor een bezoek aan de puzzelmaker. ‘Ik ben echt blij als er een woord als Egypte in de krant staat. Woorden met zes letters die met een E beginnen, zijn dun gezaaid.’

In een tijd waarin iedereen bijna constant aan een scherm gekluisterd zit, is de werkomgeving van puzzelmaker Jaap de Berg (82) haast geruststellend analoog. Op zijn werktafel is geen laptop of iPad te bekennen. Wel een groot woordenboek en een ietwat beduimeld puzzelboek van de Engelse krant The Sun. De Berg: “Die Engelse puzzels maak ik zelf, in mijn vrije tijd. Zo houd ik mijn woordenschat op peil.”

Maar liefst zesduizend kruiswoordraadsels maakte De Berg inmiddels voor Trouw. Allemaal hier, aan tafel in zijn lichte woning in Wormerveer. Ter gelegenheid van de mijlpaal wil hij wel een kijkje in de keuken geven. Het proces begint met lezen, lezen, lezen. “Ik lees drie kranten: Trouw, het Noord-Hollands Dagblad en NRC.” De Berg pakt Trouw erbij, waarin al druk gestreept en omcirkeld is. “Kijk, vandaag begint de krant met een stuk van Joop Bouma, over mentholsigaretten. Dat is een mooi woord: menthol. Dus deze ga ik uitknippen.” De knipsels verdwijnen voorzien van datum in een grote map. “Geordend op aantal letters. Dat is handig.”

De Berg haalde niet altijd zijn inspiratie uit de krant. “In het begin had de puzzel geen enkele binding met het nieuws. Maar toen kreeg ik reacties van lezers, dat ze niet meer toekwamen aan de krant.” Dat was natuurlijk niet de bedoeling, vond de puzzelmaker, die ook hoofdredacteur van Trouw was tussen 1998 en 2002. “Ik blijf toch journalist. Als ik met die puzzel bijdraag aan het niet lezen van de krant, ben ik toch verkeerd bezig.” In elk kruiswoordraadsel zitten daarom minstens tien opgaven die aan de actualiteit ontleend zijn. “Nu is de puzzel eigenlijk wat spielerei in de marge van het nieuws, maar worden lezers wel met zachte hand gedwongen om toch die krant te lezen.”

Het wordt steeds moeilijker

Anders dan je misschien zou denken, wordt het samenstellen van een goed kruiswoordraadsel niet gemakkelijker, maar juist moeilijker naarmate je er meer maakt. “Per puzzel besteed ik ongeveer 2,5 uur, maar dat is exclusief het lezen van de kranten. Naarmate je er meer maakt, kost het meer tijd omdat je woorden moet vermijden die je de afgelopen tijd al hebt gebruikt. Er zijn veel verschillende aanleidingen te verzinnen voor een woord als ‘Frankrijk’, of ‘Fransen’. Maar als er een synoniem wordt gevraagd, is het moeilijker.” Vandaag heeft De Berg een mazzeltje. “Er staat iets in de krant over Egypte. Dat is heel fijn, want dan heb ik een nieuwe reden om dat woord te gebruiken en woorden die beginnen met een E met zes letters zijn er niet zoveel.” Met een lach: “Daar kom je dus achter, als je wat vaker opgaven maakt”.

Soms loopt zelfs de doorgewinterde puzzelbouwer vast. “Dan kom ik in een hoek en kan ik alleen maar een oplossing vinden met woorden die ik al vaker heb gebruikt.” In zo’n geval zit er maar één ding op. “Dan vlak ik alles uit en begin ik opnieuw.”

Wanneer is een puzzel geslaagd? De Berg hoeft niet lang na te denken. “Als een omschrijving een glimlach om de lippen van de lezer brengt.” Kan hij ter plekke een voorbeeld geven? “Over de kwestie met Sywert van Lienden zou je misschien een opgave kunnen maken als ‘inhalige voornaam?’ Maar wel met een vraagteken, want ik wil niet iedereen beledigen die Sywert heet.”

‘Je krijgt de leukste reacties’

Het allerleukste aan zijn beroep is overigens niet het maken van de puzzel, maar het contact met lezers, wil De Berg benadrukken. “Je krijgt de leukste reacties. Vaak roepen de opgaven associaties op. Een familielid van Gerrit Rietveld vond het leuk dat de ontwerper in een opgave terecht was gekomen.”

Lezers houden De Berg ook scherp . “Een dame die een boek had geschreven over Thomas More kwam me corrigeren over zijn boek Utopia, want de opgave klopte niet helemaal. Toen volgde er een hele gedachtewisseling. Uiteindelijk stuurde ze me een boek op.

Soms komen lezers met ronduit verbijsterende verhalen. “Ik heb eens gehoord dat iemand is overleden tijdens het maken van de opgave.” Gestorven in het harnas, dus.

Een andere lezer benaderde De Berg met een verzoek. “Een dame die op vakantie ging, vroeg of ik misschien twintig puzzels vooraf aan kon leveren. Haar man was namelijk niet te genieten zonder de kruiswoordraadsels. Dat heb ik niet gedaan uiteraard. Ik had alle begrip maar ze moesten het toch maar zien te redden met een boekje met opgaven.”

David en Goliath

Er komt ook weleens inhoudelijke kritiek op de puzzel. Eén keer vergeleek De Berg in zijn puzzel het conflict tussen Israël en de Palestijnen met David en Goliath. “Weliswaar met een vraagteken erbij. Zo van: David en Goliath? Een lezer vond de vergelijking antisemitisch. Maar zulke heftige reacties, dat is maar een heel enkele keer hoor.”

Soms gaat het ook over de taal zelf. “Een keer was de omschrijving van het woord ‘dement’ ‘zwakzinnig geworden’, een uitdrukking die ik voorzichtigheidshalve, omdat het een gevoelige kwestie betrof, letterlijk aan een woordenboek ontleend had. Een lezeres vond dat denigrerend. Zo had ik er zelf nog niet over nagedacht. Voor mij had dat woord geen buitengewoon negatieve associatie. Mijn eigen vader is dement geworden. Als ze hem in het tehuis zwakzinnig hadden genoemd, dan had ik dat denk ik ook beaamd.”

De thematische raadsels die De Berg verwerkt – over literatuur, geloof en filosofie – ontkomen ook niet aan het kritische oog van lezers. “Jaren geleden had ik eens in thematische puzzels een aantal opgaven uit poëzie van Daan Zonderland, één van mijn favoriete nonsensdichters. Ik had hem een keer of vijf geciteerd. Nou, nou, dat vonden lezers toch wel wat veel. Zo’n goede dichter was het immers ook weer niet.”

Worden de puzzels erg getekend door De Bergs persoonlijke voorkeuren? De puzzelmaker haalt zijn schouders op. “Natuurlijk, toch wel. Je zult bij mij vaker een Maarten ’t Hart aantreffen, met wie ik vanwege zijn gereformeerde achtergrond verwantschap voel. Of Vestdijk, die ik bewonder. En dan wat minder Harry Mulisch, waar ik minder mee heb.”

Enthousiast schaker

Is De Berg zelf eigenlijk een puzzelaar? “In het Nederlands doe ik het liefst cryptogrammen.” Een beetje verlegen: “Ik heb ook weleens prijzen gewonnen omdat ik het NRC-cryptogram had opgelost. En Scheltens, de vroegere cryptomaker van die krant, dat was wel een voorbeeld. Verrassende verbanden leggen tussen woorden, betekenissen en associaties, dat kon hij heel goed.”

Sudoku’s en filippines zijn niet aan De Berg besteed. “Maar ik ben wel een enthousiast schaker. Dat is eigenlijk ook een soort puzzelen, omdat je steeds nieuwe problemen aan het oplossen bent.” Wat is er eigenlijk zo leuk aan dat gepuzzel? Een raadsel oplossen geeft rust, denkt De Berg. Daar is in het moderne leven ook wel behoefte aan. “Kijk, tegenwoordig wordt erg sterk de nadruk gelegd op maatschappelijk nut. En dat is juist bij schaken of een kruiswoordraadsel totaal afwezig.” Een moment om te nietsnutten zodat je het nuttige bestaan weer aankunt, daar is het bij een goede kruiswoordpuzzel om te doen.

De kruiswoordpuzzel van Jaap de Berg is elke dag te vinden via Trouw.nl/puzzels.

Dit zeggen trouwe puzzelmakers over de kruiswoord van Jaap de Berg

Paul Jansen (77): “Een tweede kop koffie, en dan de puzzel, zo rond half elf. Vaste prik is het. Ik print de puzzel graag uit, dat is gemakkelijk. Sommige dingen weet ik echt niet en moet ik opzoeken. Toch is de puzzel nooit al te moeilijk en altijd oplosbaar. Zo ga ik niet gefrustreerd, maar prettig de dag in.

“Eigenlijk heb ik bij toeval ontdekt dat deze puzzel zo leuk is. Het is de droge humor die het hem doet, denk ik. En de symmetrie in de opgave is prachtig. Bovendien is het een echte Trouw-puzzel, met die Bijbelse vragen. Dan zijn er ineens vragen over figuren uit het Oude Testament over de derde zoon van de tweede vrouw van die-en-die. Ik hoop dat Jaap de Berg nog zesduizend puzzels maakt. Die ga ik dan allemaal oplossen.”

Paul Jansen. Beeld
Paul Jansen.

Gerrie Bronkhorst-Niesing (78): “De kruiswoordpuzzel, dat is een must. Ik ben vaak ’s nachts wakker en na tweeën staat de krant al online. Die lees ik dan op mijn iPad. Als ik heel erg wakker ben, begin ik alvast aan de kruiswoordpuzzel. Het enige is dat hij er vaak op de iPad niet helemaal op past. Je kan de laatste regel nooit zien, dat is een beetje vervelend.

“In de ochtend ga ik op de laptop verder met de puzzel, mijn man maakt hem in de papieren krant. Soms helpen we elkaar, soms zoek ik iets op op mijn telefoon. Het is een gewoonte, een traditie geworden. Mijn man is nu 80, en hij maakt ’m al sinds hij met pensioen is. Ik ben ook niet zo goed als mijn echtgenoot.”

Gerrie Bronkhorst-Niesing en haar man. Beeld
Gerrie Bronkhorst-Niesing en haar man.

Tjeerd-Willem de Jong (69): “De puzzel houdt je scherp omdat hij actueel is. Hij speelt echt in op wat er de afgelopen tijd is gebeurd. Ik maak ’m ongeveer drie keer per week, als ik de krant uit heb en nog wat tijd over heb, dat is vaak op maandag, aan het begin van de week.

“Eigenlijk heb ik niet echt iets met puzzelen. Cryptogrammen begrijp ik bijvoorbeeld echt niet. Maar de woordspelingen van De Berg, daar doe ik het wel voor. Af en toe is er wel een foutje, maar dat neem ik hem absoluut niet kwalijk. Met deze puzzel is het: raak je erin verzeild, dan kom je er niet meer van af.”

Tjeerd-Willem de Jong Beeld
Tjeerd-Willem de Jong

Lees ook:

Dankzij puzzelbankiers hoeft niemand deze winter zonder legpuzzel te zitten

De coronacrisis zet aan tot nieuwe creatieve initiatieven. Musetta Blaauw had al een kinderkledingwinkel en bedacht er de Puzzelbank bij. De hoop in bange dagen voor quarantainepuzzelaars die in deze pandemieperiode zonder komen te zitten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden