null Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

Is niet elke ontkenning overbodig in een vraagzin?

In een artikel in Trouw van 31 juli werd een lezer getroffen door de zin: ‘Zou het werkelijk zo zijn dat niet de waarneembare kosmos alles is?’ Wat voegt dat ‘niet’ aan die zin toe? Immers, de schrijver vraagt zich af of de waarneembare kosmos alles is, en in die vraag zit al de twijfel tussen wel of niet opgesloten. Wat heeft het dan voor zin om dat ‘niet’ toe te voegen?

Dit lijkt mij een geval van het retorische ‘niet’. Ik kan dat illustreren met een eenvoudiger voorbeeld. Als je iemand vraagt ‘Is Rutte de minister-president?’, dan is dat een min of meer neutrale vraag om informatie. Het zou een schoolvraag kunnen zijn in een proefwerk. Maar als de vraag luidt ‘Is niet Rutte de minister-­president?’, dan is er iets anders aan de hand. Dan vraagt de spreker juist ­alleen maar een bevestiging. De vraag is dan geen echte vraag, maar een ­retorische vraag.

Die retorische betekenis zit ook in de volgorde ‘Is Rutte niet de minister-president?’, maar dat zou ook nog een indicatie van oprechte twijfel kunnen zijn. Bij ‘Is niet Rutte de minister-president?’ is de spreker er heel zeker van dat dit het geval is.

Dit retorische ‘niet’, juist op deze plaats, wekt in mijn taalgevoel ook een beetje de associatie met de taal van de kansel (‘Is niet iedereen een zondaar?’). De auteur van het bewuste Trouw-artikel is een emeritus predikant, dus het kan heel goed zijn dat we daar hier een klein spoortje van zien. Ik stel me zo voor dat de schrijver is uitgegaan van de zin ‘Is niet de waarneembare kosmos alles?’. Daarin is dus sprake van de retorische betekenis dat het vanzelfsprekend is dat de waarneembare kosmos alles is. Vervolgens wil hij dit ter discussie stellen (Is dit werkelijk zo?). Daardoor krijg je een soort paradoxale twijfel én zekerheid in een zin: ‘Zou het werkelijk zo zijn, dat niet de waarneembare kosmos alles is?’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden