Taboes

Is alle kindertelevisie tegenwoordig gezapig, of lijkt dat maar zo?

De film van Ome Willem met Pieke Dasse, Edwin Rutten en Aart Staartjes.Beeld ANP

Aart Staartjes vond het huidige aanbod van kindertelevisie maar vervelend en preuts. Maar zo braaf is de Nederlandse kindertelevisie helemaal niet, kinderen kijken alleen niet meer op van de taboes van vroeger.

De kinderziel is helemaal niet zo teer, vond kinderprogrammamaker Aart Staartjes, die afgelopen zondag op 81-jarige leeftijd overleed. Hij wilde kinderen weerbaarder en mondiger maken door taboes te doorbreken en broodjes poep te serveren. Staartjes vond dat kinderprogramma’s moesten worden gemaakt vanuit het gezichtspunt van kinderen en dat leverde in de jaren zeventig en tachtig revolutionaire televisie op zoals ‘Destratemakeropzeeshow’ en ‘De Film van Ome Willem’. En hij was jarenlang meneer Aart, de luis in de pels van de Sesamstraatbewoners die altijd zei waar het op stond. De kindertelevisie van nu vond Staartjes maar truttig en hij noemde de programma’s ‘verpreutst’. Wat is de erfenis van Aart Staartjes en bestaat er nog rebelse kindertelevisie?

Voormalig Sesamstraat-scenarioschrijver Ted van Lieshout plaatste zondag een ode aan Staartjes op zijn weblog. Hij roemde zijn doortastendheid: ‘Hij was to the point, geen gezeur, geen hypocrisie, geen diplomatie’. Staartjes maakte volgens Van Lieshout kinderprogramma’s met de blik van een stoute opa, met wie je spannende dingen doet die eigenlijk niet mogen. “Hij wilde de boel ontregelen en kinderen prikkelen op een uitdagende, ondeugende, speelse en creatieve manier. Ze laten zien dat het ook anders kon.” De huidige generatie kinderprogrammamakers vergelijkt Van Lieshout met verantwoordelijke ouders. “Die kijken alleen maar of iets wel goed is voor het kind.” 

Van Lieshout begrijpt wel wat Staartjes bedoelde met ‘verpreutsen’, maar dat is een tendens die hij terugziet in de hele maatschappij. In de jaren zeventig kwamen mensen in opstand tegen de kleinburgerlijkheid en gingen ze op zoek naar het individu. Kinderen hoefden niet langer op te groeien als vrome en brave burger en werden voor het eerst gestimuleerd tot zelfontplooiing. De kinderprogramma’s van Staartjes sloten daar volgens Van Lieshout bij aan: “Noem het kinder-emancipatie”. 

De maatschappij kijkt anders aan tegen seksualiteit en naakt

Nu, bijna vijftig jaar later, gaat de discussie over diversiteit en inclusiviteit: juist als je anders bent, hoor je er gewoon bij. En de maatschappij kijkt anders aan tegen zaken als seksualiteit en naakt. Dat heeft ook te maken met bewustwording rond #MeToo en pedofilie, zegt Van Lieshout. Dat in de jaren tachtig de karakters in Sesamstraat gewoon bloot in bad gingen en dat zoiets nu voor ophef zorgt, noemt Van Lieshout een voorbeeld van verpreutsing. “Wie heeft er nou in bad een badpak aan?”  

Onschuldige scènes van toen bekijken we tegenwoordig met een andere bril, zoals bijvoorbeeld het Sesamstraatfilmpje op YouTube waarin acteur Rudy Kuhn naakt in een bad zit met vijf kinderen. “Maar eerst je kleren uit en vlug”, zingt hij met een vrolijke peuter op schoot. In een ander liedje met de treffende titel ‘Bloot in de boot’ zit dezelfde Rudy samen met een blond meisje bloot in een boot. Hij zingt dat de zon schijnt en iedereen zijn kleren ‘maar uit heeft gedaan’, behalve Desiree, “Die deed niet mee, want die had nog een luier aan”.

Rudy Kuhn in Sesamstraat.

Wieteke van Dort (76), zette in de jaren zeventig samen met Joost Prinsen en Aart Staartjes de toon voor rebelse kindertelevisie. Ook zij ziet dat wat destijds grappig was, nu gechoqueerde reacties oplevert. “Wij wilden gewoon leuke programma’s maken voor kinderen.” Toch zag ze de monden van het publiek openvallen toen ze niet zo lang geleden tijdens een prijsuitreiking een oud liedje zong over het krijgen van borsten. “Worden ze net zo groot als die van Beatrix, of blijft het bijna niks? Vroeger moesten de mensen gewoon lachen om zo’n tekst.”

Tere zieltjes te grabbel gegooid

Van Lieshout denkt dat door de komst van sociale media de hele samenleving prikkelbaarder is geworden. Op internet versterken mensen elkaars mening en zeker als het om kritiek gaat slaat de vlam snel in de pan. “In zo’n maatschappij moet je meer op je hoede zijn.”

Als er sociale media waren geweest in de jaren zeventig, hadden programma’s als ‘Destratemakeropzeeshow’, ‘J.J. de Bom, voorheen de kindervriend’ en ‘De Film van Ome Willem’ het internet opgeblazen. Destijds was er een stroom aan brieven van boze ouders, die vonden dat de tere zieltjes van hun kinderen te grabbel werden gegooid. In de 32 afleveringen die werden gemaakt van J.J. de Bom tussen 1979 en 1981 werden vragen van kinderen behandeld en bestonden er geen taboes. En er waren sketches over chronisch actuele thema’s.

Zo dringt in een confronterende scène kantoorbaas Wim Wemmers (Joost Prinsen) zich op aan secretaresse Jeanette (Wieteke van Dort) in een afgesloten kamer. Hij komt steeds dichterbij, ademt in haar nek en streelt over haar arm. Intimiderend en het ongemak is voelbaar. Hij wil haar horen zeggen dat ze van hem houdt, maar zij snapt er helemaal niets van. Als de lange Prinsen haar in een hoek duwt, roept ze: “Ik ga gillen hoor”. Prinsen sust: “Ja, ja, maar eerst ga je zeggen dat je van me houdt”. Een treffende verbeelding van iets dat nu bekend staat als #MeToo.

Wieteke van Dort, Joost Prinsen en Aart Staartjes in ‘J.J. de Bom, voorheen de kindervriend.’Beeld ANP Kippa

Tegenwicht bieden tegen aan alle onzin op internet

“Het is nu een heel andere tijd, waarin kinderen bijna met een smartphone in de hand zijn geboren”, zegt NPO Zapp netmanager Robert Fortuijn, die verantwoordelijk is voor het kinderprogramma-aanbod van de publieke omroep. Volgens hem sprokkelen kinderen tegenwoordig zelf op internet hun informatie bij elkaar. Dat maakt ze sneller mediawijs. “Kinderen worden nu sneller groot en ook hun wereld is groter omdat ze zoveel zien.” Het hele internet staat vol met slechte grappen en dat ziet hij niet als taak van de publieke omroep. “Wij willen tegenwicht bieden tegen alle onzin op internet.”

Tegenwoordig zijn er minder taboes om te doorbreken en misschien is juist dat wel te danken aan het werk en de invloed van Aart Staartjes. Expliciete programma’s zijn nu heel normaal en je kunt Nederlandse kindertelevisie in het algemeen behoorlijk liberaal noemen, zegt Loes Wormmeester, een van de eindverantwoordelijken voor jeugdprogramma’s bij omroep NTR, eindredacteur van ‘Het Klokhuis’ en ook betrokken bij ‘De Dokter Corry Show’. In dat programma voor basisscholieren wordt op humoristische wijze seksuele voorlichting gegeven en heten piemels gewoon piemels. In de jaren tachtig werkte ze voor de VPRO mee aan programma’s als ‘Theo en Thea’ en ‘Rembo en Rembo’. Destijds rebelse televisie, die nu als slaapverwekkend wordt beschouwd omdat het zo traag is, zegt ze. “Uit die periode heeft eigenlijk alleen Rembo en Rembo de tand des tijd doorstaan.”

De Dokter Corry Show. Beeld ANP

De huidige generatie is sneller verveeld en vindt dingen al gauw kinderachtig, zegt ook netmanager Fortuijn, die benadrukt dat er geen taboe-onderwerpen zijn bij de NPO. Alleen worden in de hedendaagse kinderprogramma’s moeilijke onderwerpen vaker opgediend als bijgerecht. In een ogenschijnlijk vriendelijk programma zoals ‘De taarten van Abel’ bakken kinderen een taart voor iemand die wel een steuntje in de rug kan gebruiken. Tijdens het bakken wordt er gepraat over onderwerpen als tienerzwangerschappen of vluchtelingenproblematiek. 

Choqueren om het choqueren

In de Nederlandse kinderdramaserie ‘Ninja Nanny’ spelen zaken als genderfluïditeit en diversiteit slechts een bijrol. Daarin is het stereotiepe Gooise kakmeisje lesbisch en hanteren jongens de make-upkwast, maar gaat het verhaal over andere alledaagse tienerproblemen. Daar staat tegenover dat er ook programma’s zijn zoals ‘De CupCakeCup’, een kinderversie van ‘Heel Holland Bakt’ waar het uitsluitend gaat om zoetig- en gezelligheid. Staartjes’ kritiek dat alle Nederlandse kindertelevisie tegenwoordig het niveau heeft van Kabouter Plop, vindt Fortuijn onzin. 

Bang voor de tere kinderziel is Wormmeester allerminst. Ouders kunnen kinderen maar tot een bepaalde leeftijd beschermen tegen ongewenste informatie, het is beter om ze weerbaar te maken, zegt ze. Daarom schuwen ze moeilijke onderwerpen zoals Srebrenica of andere wereldproblematiek ook niet bij Het Klokhuis. En dan komen er weleens negatieve reacties over confronterende oorlogsbeelden. “Ouders klagen: mijn kind kon er niet van slapen, maar hoe erg is het als ze eens een nachtje niet slapen?”

Volgens Wormmeester weerspiegelen televisieprogramma’s de normen van de samenleving. Dat wordt zelfs geformaliseerd in de Nicam-normering, op basis waarvan er in 2001 De Kijkwijzer kwam die bepaalt voor welke leeftijdsgroep een programma geschikt is. Doorgaans komt die normering overeen met wat het publiek wil, zegt Wormmeester: “Maar soms ben ik het er totaal niet mee eens”. Om te laten zien dat iets menens is, heb je soms confronterende beelden nodig. Daarbij leidt het ook tot zelfregulering bij programmamakers. Het Klokhuis is er voor een jonge doelgroep. Wormmeester: “Maar als ik bepaalde beelden erin stop, weet ik dat het programma een zestienplus-normering krijgt”.

Misschien is het feit dat de kinderen van nu niet snel meer ergens van opkijken en juist vroeg mediawijs zijn, met doorwerkende kracht wel de grootste legacy van Aart Staartjes, denkt Fortuijn. De huidige generatie wordt opgevoed door ouders die als kind zelf keken naar de programma’s van Staartjes en die voeden nu weer kinderen op die weerbaar zijn en kennelijk in slaap vallen bij wat destijds doorging voor rebels. Choqueren om het choqueren is volgens Wormmeester nooit de bedoeling geweest. “Ook Staartjes wilde gewoon leuke televisie maken. Maar het blijft belangrijk dat kinderen serieus worden genomen en dat moeilijke onderwerpen bespreekbaar worden gemaakt.”

J.J. De Bom, voorheen de kindervriend met vanaf 11:49 de scène met Wieteke van Dort en Joost Prinsen. https://www.youtube.com/watch?v=yugSAcLDjpM&t=713s

In Bad: https://www.youtube.com/watch?v=j0hK6AXwJaQ

Bloot in de boot: https://www.youtube.com/watch?v=evSHR2CPysE

Afgelopen week herdacht de NTR Aart Staartjes elke dag na de uitzendingen van zowel Sesamstraat als Het Klokhuis op Zapp op NPO 3 met een foto van Staartjes in beeld, met daarbij de tekst ‘Dag Aart’. Vrijdag zond de omroep een drie uur durende Sesamstraat Marathon uit op het themakanaal van Zappelin, met sketches en liedjes waarin Staartjes de hoofdrol speelt.

Lees ook:

Aart Staartjes (1938 - 2020) was de godfather van de Nederlandse kindertelevisie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden