AnalyseCoronavirus in de media

Is alle aandacht voor het virus écht nodig of is dit een mediahype?

De berichtgeving van de traditionele media over het coronavirus wordt als redelijk afgewogen beoordeeld. Maar ook nepnieuws en complottheorieën steken de kop op.

Beeld Fadi Nadrous

 De kranten vullen de kolommen met coronavirusnieuws, het achtuurjournaal opent al weken met niets anders en het virus gaat al bijna drie maanden viraal op sociale media. Maar liefst 2408 artikelen publiceerden de landelijke dagbladen (minus NRC) bij elkaar opgeteld vanaf januari tot gisteren over het virus, berekende de Nieuwsmonitor voor Trouw. Dat was vóórdat het in Nederland in ieders dagelijks leven doordrong, afgelopen weekeinde, door ingrijpende maatregelen die het kabinet aankondigde.

Hoe gedragen de media zich, is hun berichtgeving in balans of veroorzaken ze juist extra onrust? Van een media­hype was afgelopen weken in elk geval geen sprake, zegt viroloog Ab Osterhaus. “Er gaan mensen aan dood, dan kun je daar niet van spreken.”

Mediawetenschapper Nel Ruigrok, verbonden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, wil zeker niet zeggen dat de hoeveelheid nieuws overdreven is. Het virus wordt nieuwswaardiger naarmate het dichterbij komt. “Eerst was het een ziekte in het verre China, maar nu zitten er ook hier miljoenen kinderen thuis”, zegt Ruigrok. Daarmee neemt de behoefte aan nieuws toe en dus is het logisch dat er veel berichten verschijnen.

De wetenschappelijke definitie van een mediahype 

Toch voldoet veel van de bericht­geving aan de tot nu geldende wetenschappelijke definitie van mediahypes, zegt Ruigrok. “Als media er veel meer over gaan schrijven dan er nieuws te melden is en zelf nieuws gaan maken, dan kun je spreken van een hype.”

De media moeten zich volgens haar beperken tot de feiten en cijfers. Al die berichten over randverschijnselen zijn overbodig. “Zo ging het vorige week opeens niet meer om wat Rutte had ­gezegd, maar over het feit dat hij aan het einde van de persconferentie per ongeluk toch de hand pakte van RIVM-directeur Jaap van Dissel.” Wel vindt Ruigrok de toon in Nederlandse media over het algemeen gematigd. “Ze volgen de lijn van de overheid en er wordt geen angst gezaaid.”

Er wordt inderdaad heel veel over het coronavirus gepubliceerd, “maar het gaat ook wel ergens over”, vindt ­Harald Wychgel, woordvoerder van het RIVM. Hij heeft het bijzonder druk met vragen van journalisten en is al vier weken non-stop met het virus bezig.

Viroloog Osterhaus vindt de hoeveelheid aandacht voor dit nieuwe virus ook terecht. “De gewone griep krijgt normaal eigenlijk te weinig aandacht”, zegt hij. De media spelen een belang­rijke rol bij het voorlichten van het publiek, zegt hij. En dat is cruciaal bij het bestrijden van verdere verspreiding van het virus, waarvoor de medewerking van de samenleving cruciaal is. “Mensen moeten beseffen wat hun verantwoordelijkheid is.”

Beeld Fadi Nadrous

De meeste media beseffen hoe groot hun verantwoordelijkheid is

Volgens Osterhaus is alle aandacht zelfs noodzakelijk, mits de verstrekte informatie klopt en genuanceerd wordt gebracht. Onderzoeksjournalistiek platform Pointer (KRO-NCRV) bracht in ­samenwerking met de NOS de berichtgeving in de klassieke media in beeld en concludeerde ook dat de toon gematigd is. RIVM-woordvoerder Wychgel ziet dat de meeste media beseffen hoe groot hun verantwoordelijkheid is en dat ze die rol goed oppakken. “Uiteraard is de stijl van de berichten verschillend, maar over het algemeen gaat het goed.”

Het RIVM is niet verantwoordelijk voor het communicatiebeleid van de overheid, zegt Wychgel. Dat is het ministerie van volksgezondheid, welzijn en sport. “Wij verstrekken uitsluitend feitelijke informatie en cijfers.” Pas als op sociale media iets echt uit de hand loopt, bemoeit het RIVM zich er actief mee. 

Zo heeft de organisatie al een aantal nepnieuwsberichten ontkracht, waaronder een misleidende lijst die op 1 maart opdook via Twitter. Daarop stond een onjuiste hoeveelheid mensen die besmet zouden zijn met het virus. “Er gaat op sociale media een lijst rond met een onjuist aantal gevallen van #Covid-19 in Nederland. Deze lijst klopt niet”, schreef de gezondheids­organisatie op Twitter, vergezeld van een link naar de juiste informatie op de eigen website. Volgens het RIVM worden veel van de angstberichten op sociale media snel ontkracht en vinden ook die berichten dan hun weg naar het publiek.

Omdat er zoveel belangstelling is voor het virus duiken ook alternatieve nieuwsplatforms op het onderwerp. De berichten die verschijnen op Nederlandstalige sites als Fenixx en Sceptr, voldoen niet per se aan de wetten die gelden voor degelijke journalistiek, zegt Jerry Vermanen van Pointer. De hoeveelheid nepnieuws is niet echt toegenomen met de komst van het coronavirus, maar het is op dit moment op dergelijke sites wel een geliefd onderwerp. Meestal hebben deze sites een politieke agenda, zijn ze populistisch rechts en dol op complottheorieën, zegt hij. Als voorbeeld noemt Vermanen het bericht dat een met het coronavirus besmette moslim opzettelijk Italië zou zijn doorgereisd om mensen te infecteren.

Deze crisis kan worden gebruikt door mensen met een politieke agenda

Ook mediawetenschapper Ruigrok waarschuwt dat de coronacrisis kan worden gebruikt door mensen met een politieke agenda. Zo grijpt PVV-voorman Geert Wilders wel vaker nieuws aan om te illustreren dat hij de huidige coalitie een stel slappelingen vindt, en nu zijn de tweets die hij de wereld instuurt vaak gerelateerd aan coronanieuws. Zo noemde hij Rutte die per ongeluk toch de hand van Van Dissel pakte ‘#sukkel’.

Het inmiddels opgeheven twitter­account Corona Nederland had vooral commerciële motieven om misleidende berichten te plaatsen. Naast een artikel met de kop ‘9 mensen overleden aan corona-gerelateerde klachten in ziekenhuis van Breda’ stond een Marktplaatsadvertentie met hetzelfde telefoonnummer als Corona Nederland. Via de advertentie konden mondkapjes worden gekocht voor 275 euro per stuk.

Volgens Peter Burger, die onderzoek doet naar journalistiek en nepnieuws aan de Universiteit Leiden, is het niet zo dat al het nepnieuws dat grif wordt gedeeld op sociale media, voor waar wordt aangenomen. “Soms vinden mensen het gewoon grappig en willen ze het delen met hun vrienden.” Burger signaleert dat veel nepnieuws eerst wordt gedeeld in besloten Whats­App- en Telegramgroepen. “Dat maakt het traceren van de oorsprong van zo’n bericht wel moeilijker.”

De komst van sociale media maakt het voor instanties moeilijker om de controle te houden over de informatiestroom. “Op sociale media gebeuren heel andere dingen”, zegt Wychgel. Hij was in 2009 ook betrokken bij de communicatie rondom de Mexicaanse griep. Sociale media waren destijds nog redelijk onontgonnen gebied en al snel ontstond er flinke verwarring over het vaccinatieprogramma van de overheid. De vaccins, die vooral waren bedoeld voor jonge kinderen, zouden niet werken en zelfs schadelijk zijn. Veel ouders vroegen zich af of het beter was om hun kind te vaccineren of toch liever bloot te stellen aan het virus zelf.

Achteraf kwam het verwijt dat alle aandacht voor het virus overdreven was 

Het RIVM greep destijds niet in en dus ging het helemaal mis, zegt viroloog Osterhaus, die toen de overheid  adviseerde. “Op sociale media zit geen filter. Daarvan hebben we geleerd dat de overheid ook rekening moet houden met informatie die wordt verspreid via sociale media.” Toen uiteindelijk bleek dat het om een vrij milde griep ging en de paniek afnam, kwam het verwijt dat alle aandacht voor het virus overdreven was ­geweest. “Toch was het ook toen zeer belangrijk om de medewerking van het publiek te krijgen.”

Het is een wankele balans tussen ­informeren en overvoeren met informatie. Omdat het beleid wordt bijgesteld op basis van nieuwe inzichten, is er bijna elke dag wel iets nieuws te melden. Voorlopig blijft het coronanieuws dus volop aanwezig in de media en blijft het RIVM erbovenop zitten. Wychgel: “We willen liever achteraf concluderen dat we te veel hebben gedaan, dan dat we moeten zeggen: hadden we maar wat meer gedaan”.

Complottheorieën en andere broodjes aap

Een van de populairste complottheorieën op Twitter en Facebook is dat Bill Gates het coronavirus heeft ontworpen én gepatenteerd om de Chinese economie te ondermijnen. De oorsprong van het bericht is onduidelijk.

Een opmerkelijk bericht op de Vlaamse site Sceptr gaat over de Iraanse ayatollah Tabzizian die adviseert om de anus te behandelen met etherische oliën. Hij adviseerde zijn 120.000 volgers op Telegram om Covid-19 te bestrijden met ‘traditionele islamitische ­geneeskunde’, waaronder bruine suiker eten, kruiden verbranden en snuifpoeder inhaleren. 

De site Xandernieuws houdt het vooral bij verzonnen feiten en kopt met ‘Als het coronavirus niet wordt gestopt, zijn op 13 mei 2,2 miljard mensen besmet en 140 miljoen gestorven’. Het bericht is gebaseerd op ‘officiële cijfers’, waarvan de herkomst volstrekt onduidelijk is.  

Een vals bericht waarin een intensive care-arts van het Bredase Amphia-ziekenhuis alarm sloeg over de situatie op de ic werd afgelopen weekeinde op WhatsApp verspreid. Direct werd het bericht op de site van het ziekenhuis zelf tegengesproken. Ook dat bericht is massaal gedeeld. Waar het vandaan kwam, kan RIVM-woordvoerder Harald Wygchel niet zeggen.

Nepnieuwsberichten worden vaak voorzien van screendumps van echte sites, zodat ze geloofwaardiger lijken. Zo stond er bij een bericht over het beboeten van hamsteraars op de dubieuze site de actualiteit.nl een plaatje van de RIVM-site en een foto van premier Rutte met bewerkte ondertitel.

Hogeschool Saxion in Enschede moest een bericht ontkrachten dat de school minimaal een week de deuren zou sluiten, omdat een medewerker besmet zou zijn met het coronavirus. Het bericht in de huisstijl van de school was nep, maar kwam grotendeels overeen met een bericht dat wel door de school werd verstuurd, waarin stond dat de ontwikkelingen worden gevolgd en wat de richtlijnen van het RIVM zijn. De school onderzoekt de herkomst van het bericht nog. Vermoedelijk zijn enkele leerlingen creatief geweest.

De verspreiding van nepnieuws blijft niet beperkt tot sociale-media­bubbels. Zo circuleerde er op Twitter een plaatje dat leek op een wereldkaartje waarop een kleuter met een rood potlood was losgegaan. Een beangstigend beeld zei een presentatrice van de ontbijtshow van de Australische zender Channel 7. Volgens haar waren het de vliegbewegingen die reizigers vanuit Wuhan hadden gemaakt sinds de uitbraak van het virus. Het bleek een kaartje te zijn van alle mondiale vliegbewegingen in 2010.

Zelf factchecken

Een nepnieuwsbericht is niet altijd eenvoudig te herkennen. Vaak zitten er elementen in zo’n bericht die wel kloppen, zegt Jerry Vermanen van Pointer. In het verhaal van de moslim in Italië die opzettelijk mensen zou hebben besmet, zou het bijvoorbeeld best kunnen dat er iemand met het virus is geweest die is gaan rondreizen. Het zou beter zijn als mensen dubieuze berichten niet zomaar zouden delen, maar eerst uitzoeken of iets waar is of niet, zegt onderzoeker Peter Burger.

Gebruik voor het ontkrachten van een bericht de methode HALT, adviseert de website nieuwscheckers.nl.
Ho: gaan er alarmbellen af bij een bericht, stop even en pas de volgende stappen toe.
Analyseer de bron: kijk naar het adres van een website en zweef met de muis over een afbeelding om ook daar de bron van te zien. Is die betrouwbaar?
Lokaliseer betere berichtgeving: zoek of andere sites ook over het onderwerp berichten. Zijn die betrouwbaarder? Idem voor de afbeelding.
Traceer de originele context: kijk naar de datum, en of het bericht misschien op een verkeerde manier is geïnterpreteerd.

Wil je een bericht ontkrachten op sociale media, gebruik dan een ‘broodje waarheid’, adviseert Peter Burger. Eerst uitleggen wat er wel waar is en dan wat er niet klopt, en vervolgens de juiste ­feiten herhalen.

Lees ook:

Wanneer slaat gezonde angst voor het wuhanvirus om in ongezonde angst?

Angst speelt een belangrijke rol bij hoe we naar de dreiging van het wuhanvirus kijken. Hoe werkt die angst, vroegen we aan het filosofisch elftal. En is die angst gezond?

Laten we vooral nuchter blijven over de uitbraak van het nieuwe coronavirus

Laten we toch vooral nuchter blijven over de uitbraak van het nieuwe coronavirus, bepleit Inge Mutsaers, bioloog, publicist en ­onderzoeker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden