Review

IRMELA VON DER LUHE, 'ERIKA MANN. EINE BIOGRAPHIE' Leven in permanente emigratie

Irmela von der Luhe, 'Erika Mann. Eine Biographie', uitg. Campus Verlag, Frankfurt/New York, 350 blz. (reg., foto's) - DM 49,-.

HANS ESTER

Wat als teleurstelling begon, zou garant staan voor oneindig veel blijdschap en geluk in het leven van Thomas Mann. Het is te hopen dat hij later zijn eerste reactie zal hebben betreurd. Geen van zijn zes kinderen was Thomas Mann later zo lief als juist Erika.

Erika Mann stond tot ongeveer haar twintigste en mogelijk ook daarna in de schaduw van haar weinig jongere broer Klaus. Deze Klaus, voor wie vader Thomas aanmerkelijk minder sympathie koesterde dan voor zijn dochter, was een onrustige, scheppende geest die al op zeer prille leeftijd met literaire voortbrengselen voor de dag kwam. Erika vereerde Klaus, ze haalde samen met hem de gekste streken uit, stak de draak met het huispersoneel en de prive-leraren en terroriseerde de villabuurt van Munchen, waar zij hun onbekommerde jeugd doorbrachten. Als jong meisje was Erika Mann vrijgevochten, ondeugend - ze kon liegen of het gedrukt stond -, creatief, bruisend van levenslust. En haar vader wond ze om haar vinger.

De twee-eenheid Klaus en Erika Mann manifesteerde zich in de gezamenlijke opvoering van de toneelstukken die Klaus Mann schreef, die hij hen beiden in feite op het lijf schreef, zoals 'Anja und Esther' uit 1925. Bij het verwezenlijken van de toneelplannen had het tweetal uiteraard versterking nodig. Die kwam in de personen van Pamela Wedekind - dochter van de beroemde expressionistische schrijver Frank Wedekind - en Gustaf Grundgens. De relatie met laatstgenoemde werd zelfs zo hecht dat Erika met Grundgens op 24 juli 1926 trouwde. Dat was een vreemde zaak, want zij moet toch hebben geweten dat Grundgens homoseksueel was. De foto van het getrouwde paar - afgedrukt in de onlangs verschenen biografie van Irmela von der Luhe over Erika Mann - toont de akelige kop van Grundgens naast dat prachtige expressieve gezicht van Erika. Hoe kon Thomas Mann dat toelaten? Het huwelijk liep al snel op de klippen. De verwijdering tussen de Geschwister Mann en Grundgens veranderde later in een onoverbrugbare kloof, toen Grundgens onder de nazi's een hoge post bij de Berlijnse theaters aanvaardde en zich liet koesteren in de vererende aandacht van Hermann Goring (die zelf met een toneelspeelster was getrouwd).

Grundgens vertolkte op briljante wijze de rol van Mephisto in 'Faust'. Klaus Mann was van mening dat Grundgens zijn ziel aan de duivel had verkocht en schreef zijn roman 'Mephisto' (1936) over hem en eerder nog over het type van de kunstenaar die verraad pleegt aan zijn roeping. 'Mephisto' verkreeg begin jaren tachtig faam bij een groot publiek door Istvan Szabo's verfilming (bekroond met een Oscar voor de beste niet-Engelstalige cinema-produktie), met Klaus Maria Brandauers fenomenale vertolking van Gustaf Grundgens.

De loopbaan van Erika Mann leek in de tweede helft van de jaren twintig bepaald te zijn door het succes dat zij had als toneelspeelster, journaliste, als autocoureur en als schrijfster van kinderboeken. Vanaf oktober 1932 kwam daar het politieke cabaret bij. Mede onder invloed van de politieke spanningen aan het begin van de jaren dertig begon het cabaret een steeds grotere plaats in het leven van Erika Mann in te nemen.

Met haar 'Die Pfeffermuhle' waaraan ook haar broer en haar vader meewerkten, oogstte zij veel succes in Munchen en na januari 1933 in Zwitserland, Nederland en Tsjecho-Slowakije. Nergens vond 'Die Pfeffermuhle' zoveel weerklank als in Amsterdam. (In de jaren tachtig maakte cabaret Don Quishocking het repertoire opnieuw populair met een Nederlandse reprise).

Tussen Erika Mann en Nederland groeide een speciale band. Het cabaret 'Die Pfeffermuhle' was ook in die zin een groot succes, dat de nazi's er gruwelijk de pest aan hadden en de optredens via de diplomatieke weg trachtten te fnuiken. Dat lukte gedeeltelijk, ook in Nederland waar de beduchtheid overheerste om de machthebbers in Duitsland voor het hoofd te stoten. Ik betwijfel of de nazi's een briljanter en geduchter tegenstander dan Erika Mann hebben gehad.

Binnen de familiekring der Mann's was haar invloed eveneens groot. Aan haar uitstekend argumenterende brieven was het te danken dat Thomas Mann zich in 1936 definitief aan de zijde van de geemigreerde schrijvers schaarde en zijn reserves om politieke keuzes te maken liet varen.

Eind september 1936 kwamen Erika en Klaus Mann met de 'Statendam' in New York aan. Het was niet de eerste reis naar de Verenigde Staten. Thomas en Katia zouden volgen. Hier in Amerika ging de strijd tegen het bewind in Duitsland door. Erika Mann beschouwde het als haar primaire taak in het leven om dit zo waarachtig democratische Amerika in te lichten over de demonie van het nationaal-socialisme. Zij deed dat via voordrachten, radio-toespraken en geschriften. Mede-emigranten uit Duitsland hielp zij moreel en financieel. Gezien het uitermate positieve beeld dat zij van de Verenigde Staten had, moet het voor Erika Mann een bittere teleurstelling zijn geweest dat uitgerekend dit land na 1945 de jacht ging openen op alles en iedereen die men ervan verdacht met het communisme te sympathiseren. Zelfs Erika Mann, deze vrije geest, werd door de FBI ondervraagd, wat voor Thomas Mann de emmer van ergernis liet overlopen.

Erika Mann weigerde om met de nieuwe winden mee te waaien en haar intellectuele integriteit prijs te geven. Er zat niets anders op dan naar het oude continent terug te keren. Na de schok van de zelfmoord van Klaus in Cannes in 1949 bood zich de dienst aan het werk van haar vader aan om het hoofd boven water te houden. In die redactionele dienstbaarheid beet zij zich vast en Thomas Mann was daar gelukkig mee. Er leidde geen weg tot Thomas Mann dan via zijn geliefde Erimaus, zoals hij haar noemde. Echt gezond was dat niet.

Toch had Erika Mann deze taak nodig. Want achter de stilistische kracht en de onwrikbare politieke en intellectuele integriteit verborg zich een fysieke (en waarschijnlijk ook psychische) labiliteit, die verdovende middelen, sigaretten en drank nodig had om staande te blijven.

Het leven van Erika Mann laat ondanks alle klaterende successen een trieste indruk achter. Het was toch jammer dat zij zo afhankelijk was van Klaus en later van Thomas Mann. Wat zou er van Erika niet geworden zijn, wanneer de dirigent Bruno Walter, de grote liefde van haar leven, zich aan haar zijde had geschaard? Het beeld dat deze biografie verschaft is dat van een in wezen uiterst eenzame vrouw, die zich verscholen hield achter een facade van schitterende invallen en continue geestigheden. Haar leven was een permanent provisorium. Zij leefde altijd in transito. In die zin was de emigratie haar bestaansvorm.

Ook na de dood van haar vader in 1955 kwam ze niet tot rust. In 1969 stierf Erika Mann in Zurich. In haar laatste levensdagen zat ze nog vol plannen, maar in werkelijkheid was ze uitgeblust, door de misere van het verdeelde Europa en vooral doordat het stil om haar heen was geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden