Review

Interreligieuze rol voor Ruusbroec

Paul Mommaers en Jan van Bragt, Ruusbroec in gesprek met het Oosten - mystiek in boeddhisme en christendom, Altiora Averbode / Kok Kampen 1995, ¿ 55.

JOHAN BLAAUW

In 'Ruusbroec in gesprek met het Oosten - Mystiek in boeddhisme en christendom' rekenen Paul Mommaers en Jan van Bragt grondig af met deze karikatuur van mystiek en mystici. “Enkel in en door het gemeenschappelijke mens-zijn - niet door een of ander supermens-zijn - bestaan de mystici. Doordat zij gezien hebben 'hoe het is', vallen zij op. En dat maakt hen wel tot bloesems op de gemeenschappelijke stam van de menselijke natuur, maar niet tot een afgezonderde soort.”

Het boek biedt meer dan de titel suggereert. Het is ook een inleiding in de mystiek in het algemeen en in die van het boeddhisme. Paul Mommaers, hoogleraar in Antwerpen en Leuven, nam de hoofdstukken over Ruusbroec (1293-1381) voor zijn rekening en Jan van Bragt, missionaris in Japan, schildert daartussenin 'zoiets als een impressionistische reactie op het portret van Ruusbroec'.

Deze dubbele opzet is gekozen om de lezer kennis te laten maken met de leer van Jan van Ruusbroec, de 'Grootmeester der Nederlandse mystiek'. Maar ook hebben de auteurs de interreligieuze bedoeling om “de mystieke weg van Ruusbroec te betrekken in een 'dialoog' met de boeddhistische contemplatie”.

Een opzet die me aanvankelijk nogal hybride voorkwam, maar waar ik gaandeweg steeds minder moeite mee kreeg. Enerzijds wordt Ruusbroecs mystiek op deze manier in een breder kader geplaatst, terwijl anderzijds de hoofdstukken die aan het boeddhisme zijn gewijd ook op Ruusbroecs weg een verhelderend licht werpen. Een en ander is ongetwijfeld de verdienste van de beide auteurs die grote affiniteit met hun onderwerp blijken te bezitten.

Het boek bestaat uit drie delen. Het eerste behandelt de eigen aard van de mystiek die gelegen blijkt “in de beschrijvingen van een bepaalde bewustwording, die we aantreffen in de geschriften van hen die ze te beurt gevallen is”. Vandaar dat het genre van de mystici dat van het relaas is. In dit deel komen ook de voornaamste kenmerken van de mystieke ervaring ter sprake, zoals passiviteit, on-middellijkheid, éénzijn en verniet(ig)ing ('zichzelf tenietdoen') en maken we kennis met de boeddhistische mystiek. Een 'mystiek zonder God' tegenover Ruusbroecs mystiek die zich juist wel op God concentreert.

Het tweede deel gaat over de mens en het transcendente. Hierin meer over het mens- en Godsbeeld zoals we dat aantreffen bij Ruusbroec en het boeddhisme. Steeds opnieuw onderstreept Ruusbroec dat het eenzijn met God een samengestelde werkelijkheid is die zowel activiteit als rust omvat. De volgroeide mysticus is derhalve “niet iemand die hoog op een bergtop schouwt of diep in zichzelf geniet”. De mysticus die in God verblijft, blijft een 'menselijke mens'. De contemplatieven die het verst gevorderd zijn, zijn als mens niet uitgeblust: “Integendeel, zowel persoonlijk als sociaal zijn ze springlevend.” De volgroeide mysticus is, kortom, “een mens die tegelijk helemaal in God is en helemaal in zichzelf en in deze, onze wereld”. Je kunt dit zelfs de rode draad door heel Ruusbroecs oeuvre noemen.

Het derde deel gaat over de waardering voor en de kritiek op de 'natuurlijke mystiek' bij Ruusbroec en in het boeddhisme. Voor de Brabantse mysticus is de kwestie niet “òf iemand die mystieke rust bezit, maar alleen hóé die persoon haar bezit”. Wanneer die rust neerkomt op een zalig nietsdoen, ziet Ruusbroec deze ledigheid als vals en bedrieglijk, zoals hij in zijn hoofdwerk 'Die geestelike brulocht' aangeeft. Rust die niets anders is dan ledigheid brengt “een mens in een toestand van versuffing”. Voor Ruusbroec is de werkelijke bron van de verlossing niet in de contemplatie zelf gelegen. Het christelijk leven kan nooit “alleen maar mystiek” zijn. Ook in het boeddhisme speelt deze problematiek en het was nauwelijks minder streng dan Ruusbroec in zijn veroordeling “van de gehechtheid aan de gelukzaligheid die het stilzitten in louter rust meebrengt”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden