Review

Ingefrid keert terug naar Svartvattnet

Behoren de romans van Kerstin Ekman tot de literatuur? Of is het kitsch? De ingrediënten van Ekmans werk – vrouwenlevens, een afgelegen dorp, het geloof, de natuur – leiden volgens Nederlandse criteria regelrecht tot de streekroman. En dan schrijft ze ook nog trilogieën. Maar in Zweden ligt dat anders. Daar is het 'provinciaal realisme' een respectabele stroming.

Hester Eymers

In Zweden twijfelt niemand eraan: het werk van Kerstin Ekman behoort tot de literatuur. Haar gewoonte om romanreeksen te schrijven van drie, vier, soms zelfs vijf aaneensluitende delen, wordt door geen Zweed geassocieerd met een mindere vorm van literatuur. Integendeel: Ekman schaart zich daarmee in de Scandinavische traditie van de saga. Bestond de saga van oudsher uit een verzameling historische verhalen, in de moderne tijd heeft deze verteltraditie zich ontwikkeld tot de familiekroniek, de trilogie en de historische roman. En daarop sluit Ekman aan: ook haar nieuwe roman 'Krasloten' maakt deel uit van zo'n romanreeks en volgt op 'Wolfshuid' en 'Het laatste hout'.

'Zwart water', de thriller waarmee Ekman ook in ons land doorbrak, kan worden beschouwd als een prelude op de nu voltooide trilogie: het dorp Svartvattnet (letterlijk 'zwart water') staat in alle boeken centraal, maar fungeerde eerst vooral als decor van een misdrijf – nu krijgen we zijn geschiedenis te horen, die uiteraard die van zijn bewoners is.

Liefde, relaties, het verstrijken van de tijd in een kleine gemeenschap: die thema's kennen we van de streekroman, maar Ekman haalt ze terug naar de literatuur. In Zweden heeft dat inmiddels een naam gekregen: provinciaal realisme; ook enkele (onvertaalde) romans van respectabele auteurs als Sven Delblanc en Per Olov Enquist worden ertoe gerekend. Het gaat steevast om sociaal-historische romans die in het nabije verleden spelen – de 18e eeuw of later. Binnen deze stroming valt Ekmans werk op door de aandacht die zij heeft voor de positie van vrouwen. Als een moderne Zola schetst ze opkomst en ondergang van een klein provinciedorp. In 'Wolfshuid', dat speelt aan het begin van de 20ste eeuw, maakten we kennis met Hillevi Klarin, vroedvrouw, die haar geliefde, een predikant, achterna reist en zich in de rauwe samenleving van het Zweedse platteland staande moet houden. In het tweede deel, met dochter Myrten in de hoofdrol, doet de Tweede Wereldoorlog zijn verwoestende werk, hoewel de handel met militairen er tegelijkertijd voor zorgt dat economie en cultuur opbloeien.

In 'Krasloten' keert kleindochter Ingefrid terug naar Svartvattnet om meer over haar moeder te weten te komen, die haar als baby afstond voor adoptie. Het dorp takelt af: de jongeren trekken weg, het pension is geen pension meer en de leegstaande huizen staan op instorten. ,,De dorpjes pruttelden de hele dag in koffiegeur en gekeuvel. Maar iedereen klaagde erover dat de mensen tegenwoordig zo weinig bij elkaar over de vloer kwamen. Ze bedoelen 's avonds, zei Birger. Dan is er tv. Vroeger was het hier speciaal. Nu zijn we globaal.

's Avonds in ieder geval.”

Speciale aandacht schenkt Ekman aan de Lappen of Samen, die je zou kunnen vergelijken met onze zigeuners. Zowel Hillevi als Myrten hebben een relatie met een Same, wat Ekman de gelegenheid biedt de gewoontes en sociale positie van deze bijzondere bevolkingsgroep voor het voetlicht te brengen. Ze benadrukt de rijkdom van hun taal en probeert de Samen, die zich dikwijls schamen voor hun afkomst en belachelijk gemaakt worden in Lappenmoppen, hun waardigheid terug te geven: ,,Ze boden hem iets aan wat ze gáffie noemden. Want ze konden geen 'koffie' zeggen, ze spraken precies zo als wanneer pa en de broers hen imiteerden. Maar hij vond nu dat het leek op het praten van korhanen in een moerasland, de woorden hadden geen scherpe randen.”

Ekmans sociaal realisme zou uiterst deprimerend kunnen werken, ware het niet dat zij het aanvultmet indrukwekkende poëtische natuurbeschrijvingen: ,,Het regent iedere dag, het is een regen van ver weg in de tijd. Vocht druipt van de koeienflanken. Ze verplaatsen hun hoeven in de opgelostheid. Nu klatert een beek over scherpe koeienruggen. De windvlagen verspreiden het water. In de koeienogen is het licht.”

Typisch Zweeds is de royale plaats die Ekman inruimt voor godsdienst. Alsof de ongetemde en gewelddadige natuur zijn tegenhanger zoekt in een eeuwenoud, robuust geloof. Ook hier bevindt ze zich in het goede gezelschap van Olov Enquist, die in zijn magnum opus 'De voorganger' het ontstaan van de Pinksterbeweging in Zweden schetst.

Hoofdpersoon Ingefrid is predikant en ontvangt haar roeping tijdens het horen van de Johannes-passie van Bach: ,,Hij heeft mij aangeraakt. Dat waren de enige woorden die zij zichzelf toestond erover te denken en ze wist dat ze tekortschoten en kinderlijk waren. Hij. Alsof hij een man was en handen had. Maar ik ben een mens. Ik heb niets anders dan tekortschietende woorden.”

Wanneer ze zich in Svartvattnet over de pastorie ontfermt, reageert de bevolking afwachtend. Hoewel haar pogingen bijgeloof uit te bannen en meer respect voor de Samen te kweken op niets uitlopen, voelt ze zich toch deel van de dorpsgemeenschap. In nood weet men haar te vinden en wanneer ze heeft ontdekt wie haar vader is, besluit ze de post van predikant te aanvaarden en in dit aftakelende dorp te blijven wonen. Haar verleden ligt hier en heeft een plaatsje voor haar vrijgehouden: een erfenis, een baan en bloedverwanten.

De ingetogen, sobere stijl waarvan Ekman zich bedient, heeft zich langzamerhand ontwikkeld naarmate de trilogie vorderde. In 'Wolfshuid' was de verhaallijn minder strak en de stijl bloemrijker, soms zelfs te wollig, in tegenspraak met de krachtige karakters en het onverzettelijke landschap. 'Het laatste hout' was in dit opzicht al sterker en in 'Krasloten' is de toon geserreerd en kaal. Alsof de weerbarstige wereld die ze beschrijft gaandeweg de taal in kruipt en de krullen en bogen uit de zinnen trekt. Wat overblijft is een sereen proza, koel, afstandelijk maar tegelijkertijd vol mededogen. Het zuigt je een wereld in die zowel onrustbarend als ontroerend is en die je niet snel weer vergeet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden