Review

Indische lessen, ook voor het Nederland van nu

'Indische lessen' - het is een titel die het vermoeden kan wekken dat de inhoud voornamelijk bestemd is voor de ongeveer 470 000 Nederlanders die deels of helemaal van Indonesische herkomst zijn. In werkelijkheid heeft de schrijver, de socioloog J. A. A. van Doorn, een boodschap voor heel Nederland.

JAAP DE BERG

Ze komt hierop neer: de hedendaagse bejegening van vreemdelingen hier te lande lijdt aan hetzelfde euvel als het koloniale bewind in het voormalige Indië. Wat daar vroeger troef was, is het nu hier: tweeslachtigheid, onzeker gemanoeuvreer tussen 'de Westerse beschavingsmissie en een welgemeend respect voor het inheems culturele'.

Van Doorn beschrijft en analyseert deze impasse helder en overtuigend. Vager is zijn aanbeveling van een mogelijke uitweg. We moeten 'staan voor wat wij waardevol vinden' in onze cultuur en er tevens naar streven, ons begrip van 'wij' uit te breiden naar zogenaamde vreemdelingen.

Ook wie behoefte heeft aan rationele hulp bij het ontwarren van de emoties die 'Indië' nog altijd oproept, vindt in 'Indische lessen' (Bert Bakker, Amsterdam; 189 blz. - ¿ 29,90) een leerzame gids.

Peter van Zonnevelds 'Album van Insulinde' (Amsterdam University Press; 86 blz. - ¿ 29,90) is een heel informatieve, geïllustreerde inleiding tot de Indisch-Nederlandse literatuur, gelardeerd met rake citaten en voorzien van de nodige algemeen-historische context voor beginners.

Aan de vele kamp- en oorlogsboeken die Van Zonneveld aan het slot signaleert, zijn er de laatste weken minstens drie toegevoegd. Dam Backer, op latere leeftijd directeur van de ANWB en voorzitter van het Wereld Natuur Fonds, werd in 1942 door de Jappen krijgsgevangen genomen. Hij werkte aan de Birma-spoorlijn en ging vrijwillig met lotgenoten op transport naar Japan. Vooral op zijn notities uit die tijd baseerde hij 'Buigend riet - Dagboek van een krijgsgevangene in Japan en Mantsjoerije 1944-1945' (L. J. Veen, Amsterdam; 240 blz. - ¿ 34,90). Het portretteert een nuchter en bescheiden mens, die onder barre omstandigheden een gezond vermogen tot relativering behield.

Woede over de selectieve bevrijdingsideeën van vele landgenoten inspireerde Rita (Boon-)Schilling, oud-docente psychologie aan de Hogeschool Holland, tot de publikatie van verslagen, gedichten, tekeningen en notities die ze een halve eeuw geleden - tijdens en na haar internering op Java - op schrift stelde. Haar boek ontleent zijn kracht deels aan wat ze zelf als een tekort lijkt te zien: de afstandelijke toon van iemand die geleerd had haar gevoelens te verbergen ('Verloren jeugdjaren 1942-1946', 109 blz., uitgegeven in eigen beheer; te bestellen door overmaking van ¿ 25 op giro 133 581 t.n.v. H. Boon-Schilling, Amsterdam).

De dwang tot stilzwijgende aanpassing waaraan een ongeïnteresseerd Nederland na de oorlog Rita Schilling en anderen met Aziatische kamperervaringen onderwierp, trof de half-Indische Ellen van der Ploeg extra zwaar. Ze was, begin twintig, geprest tot seksslavernij in een Japans legerbordeel, waar ze een slepende venerische ziekte opliep. In 'Gevoelloos op bevel' tekende de journalist Jos Goos haar in-treurige levensverhaal op, inclusief haar na-oorlogse, mislukte huwelijk met een joodse ex-onderduiker en haar recente confrontatie met de Japanse mannenwereld van een Tokiose rechtbank (Het Spectrum, Utrecht; 110 blz. - ¿ 29,90). De schrijfster Beb Vuyk (1905-1991), ook in Indië geïnterneerd, rekende zich na afloop, omdat ze het naakte lijf had gered, tot 'de bevoorrechten van onze generatie'; haar 'Kampdagboeken' zijn door Contact herdrukt als Pandora Pocket (119 blz. - ¿ 10). Hoezeer in de koloniale oorlog waarin Nederland zich na 1945 verwikkelde, het fotonieuws gemanipuleerd werd, toont 'Front-Indië'. Het bevat opnamen die Hugo Wilmar (1923-1957) vanaf 1946 in Indonesië maakte, eerst als mariniersfotograaf, later als reportagefotograaf voor Panorama en De Katholieke Illustratie. Vele ervan werden door militaire censors achtergehouden: te schokkend voor een thuisfront (met een, gemeten naar maatstaven van nu, beperkt visueel incasseringsvermogen) dat zich het lot en de bezigheden van zijn jongens rooskleuriger moest voorstellen. De fotohistoricus en journalist Louis Zweers - inmiddels bezig aan een boek over Alfred van Sprang - completeerde de uitgave met een schets van Wilmars leven en werk (Front-Indië - Hugo Wilmar, ooogetuige van een koloniale oorlog'; Walburg Pers, Zutphen; 120 blz. - ¿ 29,50)

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden