null

Bond. James Bond.

In zes decennia is stijlvolle spionageheld James Bond geëvolueerd: ooit halfgod, nu een getekend man

James Bond, Engelands stijlvolle spionagetrots, is al zestig jaar een onverminderd graag geziene held. Maar waar eerst geen achtervolging, nacht vol drank of seksueel avontuur hem te veel was, wordt hij nu vies als hij vecht en is zelfs rouw om een verloren liefde hem niet vreemd.

tekst Remke de Lange en illustraties Suzan Hijink

Met de introductie van Daniel Craig als zevende Bondvertolker begon voor mij als liefhebber van de serie een ongezellige tijd. Sinds 2006 is Bond een zwijgzame, chagrijnige, getormenteerde killer. Niet iemand die uit puur levensplezier aan een cocktail nipt, maar na gedane zaken vermoeid op bed ploft met een koude Heineken. Serieus, Héineken? Hoor eens: zo’n man hebben wij (of zijn wij), thuis al! Daarvoor ga je niet naar de bioscoop.

Niet iedereen denkt er zo over. De recente Bondfilms zijn kaskrakers van jewelste. Terugkijkend kun je constateren dat Bond als held in zes decennia zo goed is geëvolueerd, dat hij nog altijd ongekend populair is. De makers blijken feilloos aan te voelen hoe je tijdloosheid en actualiteit, superioriteit en menselijkheid slim doseert.

Remke de Lange (1968) schrijft in Trouw over film, daarnaast is ze vinoloog, docent aan het Wijninstituut en champagnekenner.

Heldhaftigheid is een dankbaar thema voor films. Toch is de ene held de andere niet. Voor sommigen is heldhaftigheid een verborgen talent, een ander heeft het op z’n cv staan. Op z’n minst kun je drie verschillende typen held (m/v) onderscheiden: de toevallige held, de professionele held en de bovennatuurlijke held.

De toevallige held duikt op in verhalen waarin liften haperen, kwaadaardigen gebouwen gijzelen, een schipbreuk dreigt of vulkanen uitbarsten. Onvoorbereid moet iemand, beduusd en kordaat tegelijk, erop los improviseren. ’s Ochtends een brave grijze muis, ’s avonds iemand die men zich lang zal heugen. De toevallige held appelleert aan een kinderfantasie die we ons hele leven meedragen: als het erop aankomt, heb ik een held in me. Die komt er pas uit wanneer er om wordt gevraagd.

Gekonkel en onderlinge vetes

Aan de andere kant van het spectrum staat de bovennatuurlijke held. Of: held met bovennatuurlijke krachten. Spiderman slingert aan plakkerig draad tussen wolkenkrabbers, Wonder Woman kan altijd terugvallen op haar magische lasso. Zijn zij ooit bang, wij ooit bezorgd dat ze het niet halen? Niet echt. Je kunt je zelfs afvragen of ‘held’ wel klopt voor iemand die niet dapper, hooguit nobel moet zijn.

null Beeld

Van hun universums hebben wij stervelingen geen weet. Superheldensages zijn de Griekse mythologieën van nu: hun gekonkel en onderlinge vetes vechten ze, ergens in het hemelgewelf, onderling uit. De mens merkt hooguit de gevolgen.

Bovennatuurlijke helden appelleren aan onze behoefte aan sprookjes. Universele, tijdloze fantasieën, die als morele vertellingen op ieder moment dienstdoen om ons begrip van goed en kwaad scherp te houden.

Tussen die uitersten, ergens tussen hemel en aarde, laveert James Bond. De professionele held. Hij heeft ingetekend op actie, wordt betaald voor heldhaftigheid, maar evengoed wordt de profheld flink op de proef gesteld. In werkelijkheid zal een geheim agent bedaagde werkdagen hebben met teamoverleg en gehannes met de kopieermachine, maar een scenarioschrijver kiest natuurlijk voor een opeenstapeling van actie. Rijen in de kantine, blue mondays: Bond heeft er geen tijd voor.

null Beeld Getty
Beeld Getty

Altijd weer een vraag die met tromgeroffel gepaard gaat: wie zingt de titelsong van de nieuwe Bondfilm. Vier Bondliedjes die popklassiekers werden én een vijfde die het in zich heeft.

Existentiële of midlifetwijfels

Dat maakt hem larger than life. Aan de frontlinie van de technologische ontwikkelingen, standaard voorzien van transportmiddelen die wij nooit zullen besturen, heeft Bond al zestig jaar een scherpte, snelheid en alertheid die hem in de buurt brengt van onsterfelijkheid. Keer op keer werkt hij zich serieus in de nesten, maar maken wij ons écht zorgen?

In GoldenEye verzucht zijn Nemesis: ‘Waarom kunt u niet gewoon, als een brave jongen, sterven?’ (hint: omdat de slechteriken steevast vervallen in zulke lange monologen wanneer ze hem eenmaal hebben gevangen, dat de geheim agent alle tijd krijgt om een ontsnappingsplan te bedenken).

Films rond professionele helden appelleren aan existentiële, of midlifetwijfels. Aan dagdromen van een andere lifestyle. Had ik ervoor gekozen om geheim agent te worden (en, oké, was ik iets slimmer geweest) dan had mijn leven er met snelle auto’s en bloedmooie bedpartners anders uitgezien. Ver weg van de rommeligheid van mijn eigenlijke bestaan.

null Beeld

Toch is James Bond veranderd. In de tijd van Sean Connery, Roger Moore en Pierce Brosnan ging hij met benijdenswaardige, welgemanierde lichtvoetigheid door het leven. Geen achtervolging, nacht vol drank of seksueel avontuur werd hem te veel: desgevraagd schakelde hij subiet en met schalkse glimlach door naar de hoogste versnelling. Vrouwen kwamen en gingen. Zelfs al bleken ze betrouwbaar, 007 besteedde niet al te veel tijd of sentimentaliteit aan zijn minnaressen.

Sprong hij uit een vliegtuig, dan kwam hij gestreken beneden

Lange tijd zat ’m de lol van James Bond in z’n galante onberispelijkheid. Of hij nu uit een vliegtuig sprong of van een besneeuwde helling sjeesde, altijd kwam hij gestreken beneden. Aan de bar koos Bond in al z’n voorspelbaarheid voor stijlvolle onalledaagsheid: champagne, of een shaken martini. Op het cartooneske af had Bond alles, maar dan ook alles, gewoon beter voor elkaar dan wij.

null Beeld

Iedere film telt wel een paar Bondgirls, dus het zijn er zijn intussen tientallen. Dit zijn vijf Bondgirls om te onthouden.

Tijden veranderen, en een slimme held beweegt mee. Met Craig leerden we een andere Bond kennen. ‘Shaken or stirred?’ stelt een barman in Casino Royale de welbekende vraag. ‘Mij een zorg’, gromt Bond, zijn rug naar de bar. Mij een zorg?! Wat zijn dat voor manieren! Lachen, flirten, met pretoogjes de wereld in: het is er niet bij met deze geheim agent nieuwe stijl, die zijn werk eerder opvat als een zware taak dan als een excuus voor bubbelbaden en sensatiesporten. Met strakke lippen en de koele blik van een reptiel op z’n hoede, raakt Bond verfrommeld en besmeurd, gewond.

In Skyfall lijkt hij zelfs levenloos naar de oceaanbodem te verdwijnen. Had vroeger de kostuumafdeling er een klus aan op de set alle tenues smetteloos te houden, tegenwoordig hebben ze het druk met esthetisch verantwoorde vlekken, kleerscheuren en bloedspetters. Aan zijn onsterfelijkheid zullen we misschien nog niet twijfelen, rouwen om een verloren geliefde is ook Bond niet vreemd meer.

De slechterik is niet langer een psychopaat met een Russisch accent

Met meer aardse, menselijke trekken is Bond een realistischer held geworden. Hij kwam tot leven in een geopolitiek overzichtelijk tijdperk. De wapenwedloop tussen Oost en West vormde een ideologisch makkie voor een spion die het Westen moest behoeden voor de kille krachten achter het IJzeren Gordijn. Ongegeneerd voerden de filmmakers psychopaten met Russisch accent op die het slechtste met de wereld voor hadden.

Niet meer van deze tijd. Politiek, corruptie, economie, identiteit, seks, activisme, klimaatcrisis worden in een mondiale wereld steeds complexer. Ook voor een held. En voor zijn avonturen, die almaar ingewikkelder worden. Tegen wie neemt hij het op? De Bondfilms zijn een weerspiegeling van deze verschuivingen. Zoals iemand zegt in No Time to Die: “Het kwaad wordt steeds ongrijpbaarder.”

null Beeld

Zijn geografische tegenstanders als China en Noord-Korea zijn sinds de eeuwwisseling meer naar de achtergrond geschoven, tegenwoordig bijt Bond zich vast in slechteriken die een oplettend publiek overal ter wereld zal herkennen: drugsbaronnen, financiers van terrorisme. Zelfs milieucriminelen kunnen een klop op de deur verwachten: in Quantum of Solace grijpt Bond in op een dreigend monopolie op drinkwater in Bolivia.

Bond zelf wordt intussen ouder. Niet letterlijk: met verschillende acteurs is de leeftijd flink op en neergegaan. Maar als personage is de held door verschillende fasen gegaan. Van grootogige enthousiasteling naar gepokt en gemazelde senior met verlies, midlifevragen en littekens. Zo bezien is de frons in het voorhoofd die Daniel Craig aan Bond gaf, verklaarbaar – en terecht.

Hoe verder, nu Craig ermee stopt?

Dat besef doet ook iets met ons, kijkers. Met zijn menselijke kwetsbaarheid komt onherroepelijk de gedachte op dat we Bond zouden kunnen verliezen. En dat willen we niet. Want met al zijn gedaantes en emotionele rekkelijkheid is Bond nog altijd een betrouwbaar, tijdloos personage waar iedere nieuwe generatie zich aan hecht.

Dat de première van No Time to Die vanwege de pandemie steeds werd uitgesteld, zit niet alleen de fans-van-toen dwars. Ook mijn 22-jarige zoon. Al een jaar klinkt het: ‘Zeg, hoe zit het nou met de nieuwe Bond?’ Je kunt veel van hem zeggen, een oubollig jaren zestig-icoon is Bond niet.

Hoe dan verder, nu Craig er na dit avontuur mee stopt? Er zit maar een ding op: verder evolueren. Mee met een tijd waarin het actiegenre al lang niet meer het exclusieve domein is van witte mannen. Dit is het moment om met een volgende vertolker opnieuw een radicaal nieuwe richting te kiezen. Bond kan het hebben. Voetje voor voetje is hij al naar beneden gekomen. Van zijn halfgodentroon naar het aardse. Van onoverwinnelijk naar gebutst. Van goedlachs licht naar geëngageerd ernstig.

Een toevallige held zal hij niet worden. En bovennatuurlijke krachten? Niks voor hem. Als flexibele prof is Bond daarentegen een held om iedere keer weer naar uit te kijken.

Een Aston Martin please!

null Beeld

Met mitrailleurs, een schietstoel en veel meer spannende speeltjes is de zilvergrijze Aston Martin DB5 dé 007-auto. Lego verkoopt hem als bouwpakket (1295 steentjes). Louwman Museum toont hem als pronkstuk (één van de twee nog bestaande exemplaren). Het merk van tractorfabrikant David Brown (‘DB’) geldt nu als hét Bondmerk. Dat ging niet vanzelf. Aston Martin werkte zich geleidelijk op als hofleverancier tussen zijn Britse rivalen.
Quirijn Visscher

Reclame zonder blokje

Toyota 2000GT Beeld
Toyota 2000GT

Via Casino Royale (2006) leerde de mensheid de nieuwste Ford Mondeo kennen. Reclame zonder reclameblokje, ook wel product placement. En daarom reden er Alfa Romeo’s in Quantum of Solace (2008). Merken verbinden hun naam graag aan Bond. Neem You Only Live Twice (1967), grotendeels gefilmd in Japan. Daarin schittert niet toevallig de Toyota 2000GT. Vraag aan Toyota-importeur en merkcollectioneur Louwman: waarom staat-ie niet in uw museum?
Quirijn Visscher

Lotus wordt duikboot

Lotus Esprit Beeld Alamy Stock Photo
Lotus EspritBeeld Alamy Stock Photo

Tesla-baas Elon Musk kocht hem naar verluidt voor een fortuin van een argeloos echtpaar dat hem kocht voor een prikkie. De witte Lotus Esprit uit The Spy Who Loved Me (1977) verandert in een duikboot als-ie te water raakt. Een trucage-opname met een trucageauto. Maar filmauto blijft filmauto. De aanstaande Tesla Cybertruck is volgens Musk geïnspireerd op deze wonderlijke 007-Lotus. Musk heeft iets met Lotus. De allereerste Tesla, de Roadster (2008), was een geëlektrificeerde Lotus.
Quirijn Visscher

Lees ook:

Pussy Galore, zo’n naam kan dus niet meer

Bondgirls waren onschuldige schelpenzoeksters of psychopathische moordenaressen. Met namen die ongegeneerd naar de vrouwelijke genitaliën verwezen. De opdracht aan het scriptteam van No Time To Die: maak er eens geen objecten van verlangen van, maar échte mensen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden