Review

In tussenland kan alles

Goed dat er nog rommelige stukjes Nederland zijn waar kleine bedrijven een kans krijgen tussen grazende schapen en snelwegen. Dat betogen de auteurs van het nieuwe boek 'Tussenland'.

Lege tank, lekke band of op zoek naar een leuk tweedehandsje? Een baal hooi nodig? Zin in een erotische massage? Ga naar Boesingheliede!

Het buurtschap Boesingheliede ligt in de gemeente Haarlemmermeer. De Boeings scheren er rakelings langs: van of naar de Polderbaan van Schiphol. Over het viaduct schuifelen auto's voorbij in de vroege avondspits op de A9. Achter de arbeiderswoningen aan de oude polderweg zijn grote bedrijfsgebouwen en loodsen neergezet waarin allerlei activiteiten plaatsvinden. In een overgebleven weilandje scharrelen schapen rond.

Geen ambtenaar heeft dit zo bedacht, op de landkaart is het niet terug te vinden. Toch liggen ze overal in Nederland, gebiedjes die zich aan bestemmingsplan en streekvisie hebben ontrokken. Een groep jonge ontwerpers van het Ruimtelijk Planbureau ging ernaar op zoek in binnen- en buitenland, wat een mooi boek opleverde: 'Tussenland'. Dat is pas uit.

,,Het ordenen en regelen zit in onze nationale genen'', zei architectuurhistoricus Vincent van Rossem bij de presentatie van 'Tussenland'. ,,Dat komt door al die polders. Daar zijn we dag in, dag uit mee bezig. Je moet blijven pompen, anders lopen ze vol. Nu hebben door de overheid betaalde ontwerpers de charme van de chaos ontdekt.''

Tussenland ligt aan de rafelranden van de stad, langs snelwegen en sporen, of aan doodlopende wegen. Misschien worden officiële bouwplannen in de weg gestaan door lawaainormen voor snelwegen of stankcirkels rondom intensieve veehouderijen. Mogelijk is de eigenaar afwezig of onverschillig. Of het tussenland is een lappendeken van moeilijk te doorgronden eigendomsverhoudingen, waardoor projectontwikkelaars er geen vat op krijgen. Maar het kan ook best zijn dat een projectontwikkelaar al druk plannen smeedt voor een terrein dat als broedplaats in bezit is genomen door vrijgevochten geesten. Dan hoort bij het tussenland ook een tussentijd.

Als tussenland al onder de aandacht komt, is dat meestal niet in gunstige zin. Publicist Herman Vuijsje schreef in 'Schuifgroen' (2003) over de streek tussen Zunderdorp en Broek in Waterland: 'We zien halve ruïnes met grote hopen verpieterd hooi. Vieze oude caravans, doorgeroeste snackcars, stapels autobanden, verroeste vrachtkarretjes in de wei (...): verpaarding, verrommeling, verwrakking, verzaking van toezicht.'

Is dat tussenland? Ongeschoren types met paardenstaarten en pitbulls die de dienst uitmaken in het voormalige land van Dik Trom? De ontwerpers van het Ruimtelijk Planbureau vinden van niet. Zij schetsen juist een opmerkelijk positief beeld van dit rommelige, ongeplande Nederland. Geen nuffige oordelen over mooi en lelijk. Tussenland is er gewoon; houden zo. Want 'het mag er dan anders uitzien dan een nieuw ontworpen Vinex-wijk, in veel gevallen functioneert het prima'.

Om dat te onderbouwen togen de ontwerpers onder meer naar Opper-Silezië, Polen. Rond 1850 werd daar een spoorlijn aangelegd, waarlangs mijnen en staalfabrieken verrezen, en huizen voor de arbeiders. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen daar de bekende communistische woonblokken bij. Rond een stad als Katowice ligt heden ten dage een wirwar van spoorlijnen, mijnen, fabrieken en woonbuurten. Maar de vele mijnen zijn uitgeput, de staalfabrieken verouderd; de inwoners trekken weg.

Inmiddels wordt gepoogd de streek uit dit dal te trekken. Met Europees geld wordt een ontbrekend stuk snelweg aangelegd, er zijn nieuwe regionale autowegen gepland. Grote bedrijven als Opel, McDonald's en Ikea hebben zich hier gevestigd.

De onderzoekers troffen in deze streek ook de marktplaats Gliwice aan, op het terrein van een opgedoekte mijn. In keten en kraampjes wordt hier gehandeld in auto's en auto-onderdelen, caravans, computers en textiel. Er staan tijdelijke toiletblokken, er is een groot parkeerterrein, in caravans zijn drankjes en versnaperingen te koop. Kleine bedrijven, die binnen de officiële kaders moeizaam tot stand komen, slagen hier wel.

Deze Poolse marktplaats is geen lang leven beschoren; een toekomstige autoweg loopt er op de landkaart dwars doorheen. Maar de bedrijvigheid duikt elders wel weer op, voorspellen de auteurs van 'Tussenland', zolang er behoefte aan is. Dat is tussenland: flexibel en vaak tijdelijk, snel reagerend op economische veranderingen.

Opmerkelijke overeenkomsten met de Poolse mijnstreek ontdekten de onderzoekers in Zuid-Limburg. De Limburgse steenkoolmijnen gingen dicht in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, vanwege de overschakeling op aardgas. Op diverse manieren is gepoogd de dreigende werkloosheid op te vangen: met het Centraal Bureau voor de Statistiek dat naar Heerlen verhuisde, een Daf-fabriek, Maastricht-Aachen Airport, nieuwe wegen. Gemeenten creëerden gunstige vestigingsvoorwaarden voor nieuwe bedrijven.

Niet alle succes valt af te dwingen, leert de ervaring in Zuid-Limburg. De auteurs zagen tal van leegstaande bedrijfspanden, onder meer op het 'hoogwaardige' bedrijventerrein Avantis. Maar ze vonden ook gebiedjes met een onvermoede vitaliteit, zoals in De Locht. Dit buurtschap ligt op de grens van de gemeenten Heerlen en Kerkrade. Tussen en achter de lintbebouwing worden schuren, kantoortjes en showrooms gebouwd. Die bieden plaats aan schoonheidssalons, autohandel en advies- en ontwerpbureaus.

In dit Limburgse stukje tussenland kwamen tussen 1996 en 2002 bijna veertig procent meer mensen werken. Dit terwijl op een nabijgelegen bedrijventerrein de afgelopen jaren diverse grotere ondernemingen vertrokken of over de kop gingen, wat honderden banen kostte.

Tussenland is, concluderen de jonge ontwerpers, geen ongewenst bijverschijnsel. Het voldoet aan lokale behoeften, zoals die van startende ondernemers voor wie een gewoon kantoorpand te duur is.

Waar 'Tussenland' zich laat lezen als een warm pleidooi voor ongeordend Nederland, toonde directeur Wim Derksen van het Ruimtelijk Planbureau zich bij de presentatie van het boek beducht voor al te veel vrijheid: ,,Er is nu wel erg veel tussenland waar weinig te genieten valt. Misschien mogen bestuurders zich er best een beetje mee bemoeien.''

Maar directeur-generaal Ineke Bakker van het ministerie van Vrom toonde zich als de dood voor een nieuwe beleidscategorie. ,,Ik hoop dat we accepteren dat deze niet-geordende plekken blijven bestaan. Ik hou van gepland én ongepland Nederland. Alleen in tussenland kun je in bomen klimmen en hutten bouwen. Er zijn in Nederland toch al bijna geen veldjes meer waar je fikkie kunt stoken.''

Hoe tijdelijk tussenland kan zijn blijkt in buurtschap De Hoek, net als Boesingheliede in de Haarlemmermeer. Aan de overzijde van de snelweg A4 zijn de luchthavengebouwen te zien. De landbouwbedrijven zijn verdwenen, de autoreparatie- en bouwbedrijven die ervoor in de plaats kwamen veelal ook alweer. Nu domineren grote, 'schone' bedrijven voor zakelijke dienstverlening en ict, gevestigd in dure kantoorgebouwen, naast fritesfabrikant McCain en een paar hotels.

Pal naast zo'n hotel heeft een verroeste loods standgehouden. Even verderop staat een grijze dame met een snoeischaar in haar keurige voortuin. Van de weinige overgebleven huizen is er één half dichtgetimmerd. De auteurs van 'Tussenland' spraken met een van de laatst overgebleven bewoners. Hij wil zich voor veel geld laten uitkopen door een projectontwikkelaar. Hier in De Hoek is voor tussenland geen plaats meer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden