Recensie

In tranen door een openbaring

Beeld Suzan Hijink

Wat lees je nou graag voor jezelf, vroegen we aan onze critici. Deze week verklaart Jaap Goedegebuure zijn liefde voor de bekeringsroman.

Over mijn betovergrootvader Jacob van de Velde (1836-1912) vertelt J. van Houdts stichtelijke boekje ‘In de voorhoven des Heeren’ dat hij zijn leven drastisch veranderde toen hij hoorde preken over Openbaring 1: 7 (‘Elk oog zal Hem zien, ook die Hem doorstoken hebben’) en ten aanschouwe van de gemeente in tranen uitbarstte.

Ik kan me levendig voorstellen hoe dat ging. Wanneer ik als kind een orthodox-calvinistische kerkdienst op mijn Zeeuwse geboortedorp bijwoonde, gebeurde het meer dan eens dat de dominee tijdens zijn zestig minuten lange preek zo zwaar op het schuldgevoel van het gehoor inbeukte dat links en rechts de zakdoeken tevoorschijn kwamen. Waarschijnlijk is mijn fascinatie (én mijn huiver) voor de bekering daar begonnen.

Bekeringen zijn ideale stof voor dramaturgen en een lekker hapje voor psychologen. Kenmerkend zijn de diepe dalen en de scherpe pieken. Aan een godvruchtig bestaan gaat meestal een periode vooraf waarvoor de vrome zich diep schaamt. Op het breukvlak van die twee stadia vindt volgens het boekje een onverwachte blikseminslag plaats. Dat boekje is niet zo maar een boek, maar de Bijbel.

Het bijbelse oermodel van de bekering is te vinden in het verhaal van de christenhater Saulus (Handelingen 9). Onderweg naar Damascus werd hij met blindheid geslagen door Gods licht, kon pas na drie dagen weer zien, liet zich dopen, en ging vervolgens onder de naam Paulus de blijde boodschap verspreiden. Nogal wat bekeringsgeschiedenissen zijn gemodelleerd naar zijn biografie. Zo wordt in Jan Siebelinks autobiografische roman ‘Knielen op een bed violen’ de vader van de hoofdpersoon letterlijk door Gods bliksem getroffen. Maar anders dan het voorbeeld van Paulus suggereert, voltrekken de meeste bekeringen zich niet bliksemgewijs. Het vergaat de bekeerling dikwijls, zoals ervaringsdeskundige Willem Jan Otten schrijft, als een vis die aarzelend een fuik in zwemt en enorm begint te spartelen wanneer hij beseft dat hij gevangen is. Een bekende anekdote wil dat kerkvader Augustinus weliswaar graag wilde stoppen met zondigen, maar bij God toch enig uitstel bedong.

Andere bekeerlingen benadrukken dat ze zich niet schamen voor het goddeloze bestaan dat aan hun nieuwe leven voorafging, maar juist voor het feit van de bekering. Dat wilden ze het liefst maar stilhouden.

Toen Gerard Reve in ‘Moeder en Zoon’ (1980) probeerde uit te leggen wat hem had bezield om medio jaren zestig katholiek te worden, verdedigde hij zich daarmee tegen familie- leden en vrienden die niet begrepen hoe een ontwikkeld en verstandig man zich kon uitleveren aan de roomse poppenkast. En dan was er ook nog zijn eigen weerzin. Vooral de kerkelijke kunst van de twintigste eeuw bezorgde hem koude rillingen.

Hij begon pas van gedachten te veranderen toen hij besefte dat een religie die zulke kitsch en infantiele kletspraatjes had weten te doorstaan wel iets moest verkondigen ‘van grote dwingende kracht en evidente geloofwaardigheid’. Maar toen hij eenmaal had besloten om zich te laten dopen, werd dat ‘de gruwelijkste, de ellendigste, de meest vernederende ervaring van zijn leven’. Dat Reve met al die gemengde gevoelens uit de kast en voor de dag wilde komen, maakt ‘Moeder en Zoon’ tot een van de fascinerendste bekeringsgeschiedenis ooit geschreven.

Moeder en zoon
Gerard Reve
De Bezige Bij; 254 blz. € 21,95

Tip 3 Bajesklant

Een bekeringsgeschiedenis die leest als een schelmenroman. Wanneer de kleine Joop op school wordt gepest, stelt zijn vader hardhandig orde op zaken en stuurt zijn zoon daarna naar boksles, met een Europees kampioenschap als resultaat. Daarnaast bouwt Joop een geduchte reputatie op als uitsmijter, straatvechter, grootgrutter in verdovende middelen, bajesklant en Don Juan. De ontmoeting met een bijbelvaste antiquair brengt hem op een keerpunt. Hij gaat nog even door op het slechte pad, maar nadat hij zich tijdens zijn eenzame gevangenisopsluiting in het leven van Jezus heeft verdiept, krabbelt hij op, laat zich dopen en gaat her en der vertellen over zijn zondige verleden, zulks als afschrikwekkend voorbeeld.

Knock-out
Joop Gottmers en Henk Stoorvogel
Voorhoeve; 239 blz, € 15

Tip 2 Feminist

Zoals je door God en geloof gered denkt te kunnen worden, zo kun je ook zin aan je bestaan geven door je te bekeren tot een of andere politieke of maatschappelijke heilsleer. Als je leest hoe adepten van socialisme en feminisme terugkijken op het proces dat hen van verdoolde zielen in gedreven activisten veranderde, dan springen de overeenkomsten met de religieuze bekeringsgeschiedenissen je meteen in het oog. Door Anja Meulenbelts klassiek geworden autobiografie word je zelfs dubbel bediend: voor haar was de strijd voor de gelijkberechtiging van de vrouw onlosmakelijk verbonden met de door Marx gepredikte klassenstrijd.

De schaamte voorbij
Anja Meulenbelt
De Geus; 346 blz. € 15

Tip 3 Katholiek

Bij monde van zijn alter ego Durtal vertelt de verfranste Nederlander Joris-Karl Huysmans (1848-1907) hoe hij van volslagen atheïst een belijdend katholiek werd. Het traject van zijn bekering, dat zou eindigen met een wijding tot benedictijner lekenbroeder, begon bij een punt dat ogenschijnlijk het verst van de orthodoxe vroomheid verwijderd is. Uit pure fascinatie voor de middeleeuwse duivelaanbidder Gilles de Rais begon Huysmans zich te verdiepen in het satanisme en woonde zelfs een zwarte mis bij. Zo ontdekte hij dat als je eenmaal in de duivel gaat geloven ook God niet ver weg kan zijn.

En Route
J.-K. Huysmans
Dedalus; 320 blz. € 11,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Lees ook:

Klaarstomen voor het damesleven

Hilary Mantels roman uit 1995 gaat over loyaliteit, aan vriendinnen, ouders en,oh ja, jezelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden