Opinie

In Tim's geest?

Vrij naar Shakespeare's 'Timon van Athene' schreef Gerardjan Rijnders een toneelstuk over hebzucht, machtsdrift en gefnuikte liefde: 'Tim van Athene'. Professor alias circuspaard Tim richt een politieke partij op, de Lijst Tim, en wil van iedereen houden. ,,Jij weet niet wat dat is, houden van. Behalve houden van jezelf.''

Tijdens de repetities van zijn nieuwste toneelstuk 'Tim van Athene' hield auteur en regisseur Gerardjan Rijnders een wekelijks logboek bij. In de elfde repetitieweek schrijft hij: ,,Alles is inmiddels verstaanbaar maar soms ineens niet. Waarom? Repeteren dus.''

Die gemankeerde verstaanbaarheid lag niet alleen aan technici of aan toneelspelers die door hun hoofdmicrofoontjes te hard schaterlachten waardoor het hoofdpersonage Tim niet meer te verstaan viel. Het was ook een kwestie van taal. Eerder liep Rijnders' Nederlandse regie-assisente weg bij de 'Oom Vanja'-enscenering van het Vlaamse Toneelhuis omdat zij 'het niet meer kon volgen wegens het dialect'.

In 'Tim van Athene' spelen Nederlandse (Zuidelijk Toneel Hollandia) en Vlaamse (Het Toneelhuis) acteurs. ,,Als je de Belgen vraagt wie ze niet verstaan in de voorstelling 'Tim', noemen ze de Nederlanders. Als je de Nederlanders vraagt wie ze niet verstaan, noemen ze de Belgen'', aldus Rijnders die in dezelfde adem verzucht: ,,mag ik koningin worden van Terschelling?''

'Tim van Athene' gaat niet over Griekenland maar wel over machtdrift, verraad en verblindende ijdelheid. Rijnders' nieuwste toneelstuk had ook 'Tim van Antwerpen' kunnen heten aangezien het daar theatraal vorm kreeg en in première ging, maar dan was de homoseksuele duiding teniet gedaan. 'Tim' is 'van Athene' omdat hij de Griekse beginselen is toegedaan, anders gezegd: 'van de familie is'. En hij is ook 'van Athene' omdat Rijnders zijn toneelstuk vrijelijk naar Shakespeare's 'Timon van Athene' modelleerde. Tim is een koninginnenicht die uit onvrede met de wereld een politieke partij opricht: de Lijst Tim.

Bij Shakespeare verliest Timon van Athene zijn fortuin en vrienden, en vervalt hij tot mensenhaat. Pas te laat krijgt de welgestelde Timon in de gaten dat zijn omringende vrienden oplichters en vleiers zijn. Hij keert Athene en de wereld de rug toe, en sterft in het bos als verongelijkte heremiet. In de typering van Shakespearevertaler Willy Courteaux: ,,Een man die zich graag vertedert over zijn eigen nobele sentimenten en verliefd is op zijn eigen weke tranen. Het is de zelfvoldaanheid van de oppervlakkige man die elke schijn voor werkelijkheid neemt.''

Net als Shakespeare's Timon komt Rijnders' Tim te laat tot het inzicht dat het kwaad dat hij denkt te bevechten veel dichterbij zit dan hij vermoedt: namelijk bij hemzelf, bij zijn eigen Lijst Tim. Als zijn dagen zijn geteld, roept Timon uit: ,,Ze roofden zelfs mijn adem, dat geboefte. Schuldeisers? Duivels!'' Rijnders laat zijn Tim op de ruïne van een voormalig Van der Valkpretpark aan kanker doodgaan. Niet aan 'gewone kanker, geen proletenkanker, daar doet Tim niet aan'. Maar aan 'een hoger soort kanker, een over mijzelf afgesmeekte kanker.'

Hoewel Rijnders nadrukkelijk geen toneelstuk over de opkomst en val van Pim Fortuyn zegt te hebben geschreven, valt er vanaf de eerste minuten tamelijk veel 'ik-doe-wat-ik-denk' te herkennen. Voor Nederlands publiek althans. Belgische toeschouwers kunnen de stap van Lijst Tim naar Lijst Pim nog wel op eigen houtje maken, maar krijgen veiligheidshalve een verklarend woordenlijstje in het programmablad bijgevoegd waardoor ze weten dat 'het torentje' de residentie van de Nederlandse premier is, de de PC Hooft een sjieke winkelstraat in Amsterdam-Zuid en Sijtje Boes (naar wie Tim zijn pornofilm 'Sijtje's Poes' vernoemt) een nationale klederdrachticoon is.

Zuidelijke Toneel Hollandia vroeg Rijnders een locatievoorstelling te maken die over geld moest gaan. Rijnders begon er aan voordat Fortuyn werd vermoord. Eerder dan in Fortuyn zelf, raakte Rijnders geïntrigeerd door de mensen die zich om Fortuyn heen verzamelden, in hun gevlei en hun gekonkel. ,,Die kliek van handige mensen, die steeds tussen de mazen van de wet vissend hun kapitaal vergaren. Die geen deel uitmaakten van de werkelijke macht, en die die macht nu opeisen. De 'Nina' in het stuk gaat voor een deel wel en voor een deel helemaal niet over Nina Brink. En de 'Sylvia' heeft niets met Sylvia Toth te maken.'' Ook al heet Tim's butler Herman en zijn Bentleychauffeur niet Heinsbroek maar wel Melkert, gaat het stuk volgens Rijnders voornamelijk over afgunst, hebzucht en wraak. ,,Het moet de anekdotiek van de LPF overstijgen, 'Tim van Athene' moet een op zichzelf staande tragedie zijn.'' En allicht weerklinkt Rijnders' wederkerende roep om liefde, die peilloze echo: hou van mij.

Het hoererende en cocaïne snuivende 'circuspaard' Tim kleineert en schoffeert zijn butler (een mooie angstige, geknakte rol van Bert Luppes) voortdurend: ,,Hou op met dat eeuwige ge-professor! Ik noem jou toch ook niet prostaat?'' Maar stervend in de armen van zijn butler denkt Tim te weten dat zij vrienden hadden kunnen zijn. Waarop butler Herman resoluut: ,,Nee. Ik wel. U niet.''

De tengere, spitsmuizige Aus Greidanus jr. speelt Tim in grotesk ijsbeerwollig babyvachtje. Een keel die Greidanus op kan zetten! En een apodictische gebarentaal dat frèle lijfje weet weer te geven! Als een Mussolini legt hij het gekrakeel van zijn kliek binnen een seconde plat; met geheven armen stólt hij zijn paladijnen letterlijk.

Butler Herman scharrelt beneden op de vloer heen en weer, de salon van Tim houdt meters hoger huis op een catwalk met zijarmen. Daar drentelt de hofhouding van Tim heen en weer, beloert elkaar giftig en vol achterdocht. Rijnders tooit zijn personages in Racine-stijl: in letterlijk opgeblazen, exuberante gewaden en hysterisch wiegende pruiken.

Halverwege het toneelstuk slaat bij Tim de verbittering toe. ,,Mijn beste vrienden, dacht ik. Die ik op de kaart heb gezet. Een stem heb gegeven. Hun flaneren in de P.C. Hooftstraat naar het Binnenhof heb verlegd. Laten me stikken als ik ze om één wederdienst....?'' De nar Apie houdt hem tevergeefs voor: ,,Jij weet niet wat dat is, houden van. Behalve houden van jezelf.'' En dan openbaart zich opeens een lucide inzicht aan Tim: ,,Mijn geest? Mijn geest is als dit hier: betonrot, corruptie. Mijn geest is zwendel. Mijn geest is Narcissus' lachspiegel.''

Eind oktober nog sloeg bij de regisseur duchtige twijfel over zijn enscenering toe. Omdat de akoestiek in de locatieruimte nog te wensen overliet, achtervolgden de acteurs hem op de toneelvloer waar hij ging. Rijnders noteert in zijn elektronisch logboekje: ,,Iedereen begint te regisseren. Dan kun je als regisseur heel paranoïde worden. Denken ze dat ik me helemaal geen raad meer weet, dat ze me als mijn eigen schaduw blijven volgen? Proberen ze me nu met z'n allen te redden? Vinden ze het eigenlijk 'kut', maar proberen ze er met z'n allen nog iets van te maken?''

De elfde repetitieweek daarentegen besluit Rijnders kloekmoedig: ,,Het wordt eindelijk weer eens een ongelofelijk prachtige voorstelling. Voor 'Ollanders'.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden