Boekrecensie

In ‘Terug naar Berlijn’ komt het Berlijn van de jaren vijftig tot leven

Een oude Trabant uit Oost-Berlijn. Beeld Thinkstock

Amerikaanse journaliste inspireerde vergeten debuut op het leven van Gisèle Freund. 

Eric Devon lijkt een Brits staatsburger die zijn leven volledig op orde heeft. Hij woont in Londen, werkt bij een uitgeverij en is getrouwd met de Britse Nora. Het is eind jaren vijftig. Maar Eric is een Duitse Jood die als anti-nazi nog net op tijd aan Hitler is ontkomen. Veel van zijn familieleden en vrienden is dat niet gelukt en daarom lijdt hij onder een schuldgevoel. Na de oorlog heeft hij een Engelse naam aangenomen en het contact met iedereen in zijn geboorteland verbroken. In zijn Britse omgeving weet alleen zijn vrouw van zijn afkomst.

De confrontatie met een Duitser op een cruiseschip heeft als gevolg dat Eric niet langer voor zijn verleden kan weglopen. Fysieke kwalen en nachtmerries dwingen hem om zijn verleden onder ogen te zien. Stapje voor stapje duikt hij in zijn geschiedenis van (aangetrouwde) familie die zowel behoorde tot het verzet als tot de nazi’s. Aanvankelijk schoorvoetend bezoekt hij Berlijn. Zijn tante heeft daar op hem gewacht, al die jaren, in een monumentaal pand van Eric. Hij vindt zijn moedertaal terug, waarvan hij dacht hem niet meer te kunnen spreken. Aan het einde van de roman trekt Eric Devon, die eigenlijk Erich Dalburg heet, de ultieme conclusie.

Vergeten klassieker 

‘Terug naar Berlijn’, een vergeten klassieker, verscheen voor het eerst in 1959 in de Verenigde Staten. De roman schittert in de details. Een blik, een zucht, een gezicht dat plotseling tien jaar ouder lijkt. Het Berlijn van de jaren vijftig komt tot leven. Het puin, de grensovergangen (de Muur staat er nog niet), de opbouw. Uit heldere dialogen tussen Eric en al zijn familie en vrienden die hij opzoekt, komen we steeds meer te weten over de Duitse naoorlogse maatschappij, hoe de generatie die de oorlog meemaakte, alle hoop vestigt op de jongeren. Hoe het kleine groepje Joden zich onzichtbaar probeert te houden en hoe de voormalige nazi’s hun posities gewoon weer innemen.

In de verte doet het verhaal denken aan ‘Al wat ik ben’ (2013) van Anna Funder, het gefictionaliseerde verhaal van een groep vrienden en geliefden rond toneelschrijver Ernst Toller die na de opkomst van Hitler uit elkaar valt, omdat de individuen verschillende keuzes maken.

Wat de terugkeer naar zijn geboorteland met Eric doet, beschrijft Carleton, die als verteller en beschouwende vriendin in het verhaal aanwezig is, heel scherp. Eric was in Engeland een naar zijn echtgenote volgzame man die, naarmate hij dieper in zijn verleden duikt, de man wordt die hij geweest moet zijn voor zijn vlucht: initiatiefrijk, daadkrachtig en in staat om bijvoorbeeld zijn foute neef van heldere repliek te dienen. Het zet je aan het denken over wat het met een mens doet om zijn geboortegrond te verlaten.

Minstens zo interessant 

De vergeten schrijfster Verna Carleton blijkt minstens zo interessant als haar roman. Om enige biografische feiten over haar boven tafel te krijgen, spoorde de Duitse uitgever, waar deze roman vorig jaar opnieuw verscheen, haar dochter op in Mexico.

Verna B. Carleton (1914-1967) was een Amerikaanse journaliste met een Engelse moeder en een Duitstalige vader, die het gezin vroeg in het leven van Carleton verliet. Zijn achternaam wilde ze niet dragen en ze koos daarom voor de naam van een hotel.

Zij maakte als journaliste deel uit van de culturele elite in Mexico en Europa. Toen ze halverwege de jaren dertig trouwde met een Mexicaanse arts, waren Diego Rivera en Frida Kahlo hun getuigen. Haar scherpzinnige psychische inzicht in Erics transformatie had ze te danken aan haar werk in een psychologisch instituut in Mexico, waar ze oorlogsvluchtelingen ontmoette.

Later woonde ze in Parijs, waar ze bevriend raakte met de vermaarde Duitse fotografe Gisèle Freund die furore maakte met portretten van auteurs zoals James Joyce en Virginia Woolf. Carleton en Freund maakten gezamenlijk een boek over Joyce, waarvoor Simone de Beauvoir het voorwoord schreef. Maar ook reisden ze in 1957 naar Berlijn en het is deze reis, waarop Carleton haar debuut ‘Terug naar Berlijn’ baseerde: in de ervaringen van Eric verwerkte ze die van Gisèle Freund.

Carleton schreef nog een roman, in 1963. Hopelijk ziet de uitgever daar ook wat in.

terug naar Berlijn Beeld rv

Verna B. Carleton
Terug naar Berlijn. De terugkeer van een vluchteling
Querido; 349 blz. € 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden