Theater

In 'Poz Paradise' worstelen jonge en oude homo's met het leven

Van links naar rechts: acteur Harun Balci, schrijver en regisseur Daniël Cohen en acteur Mike Reus. Beeld Maartje Geels

Het toneelstuk 'Poz Paradise' gaat over mensen die door hiv met een doodsbesef leefden, tot in de jaren negentig de combinatietherapie kwam. De aidscrisis en het gevecht van overlevers zegt jongere homo's weinig. Zij worstelen met andere vragen.

Ze worden long term survivors genoemd. De homoseksuele mannen en vrouwen die vóór de komst van de combinatietherapie met het hiv-virus werden geïnfecteerd en te horen kregen dat ze zouden sterven. Hoelang ze nog hadden, kon geen arts ze vertellen, hooguit een jaartje of twee? "Het ging om mensen die aan het begin van hun leven stonden," vertelt schrijver en regisseur Daniël Cohen. "Nu moesten ze nadenken over afscheid van familie en vrienden, hun baan opzeggen. Ze leefden in een continu rouwproces, want ook vrienden vielen bij bosjes om."

Toen in 1996 de combinatietherapie kwam, werd hiv een chronische ziekte. Cohen: "Pas rond 2003 kwam het besef dat hiv geen doodvonnis hoefde te zijn. Voor veel hiv-geïnfecteerden, die al die jaren op de pauzestand stonden, bleek het niet zo makkelijk om het leven weer te omarmen."

In 'Poz Paradise', het toneelstuk dat morgen in première gaat tijdens de International Aids Conference in Amsterdam, volgen we drie mannen, long term survivors, die zich hebben teruggetrokken in een villa met privéstrand op het zonnige 'homo-eiland' Gran Canaria. Cohen: "Poz staat voor seropositief, het is een geuzennaam die de mannen met veel zelfspot aan hun villa hebben gegeven. Maar ze leven in hun paradijsje met een slag om de arm, murw gebonkt door alles wat ze hebben meegemaakt. Ze zijn bang weer in het leven te duiken. Gaandeweg het stuk worden ze uit hun veilige zone gehaald en moeten ze weer keuzes gaan maken."

Mike Reus speelt schrijver Ben, die kampt met een writer's block en tot het besef komt dat er eigenlijk geen reden meer is om zijn leven níet opnieuw op te pakken. Herkenbaar voor de acteur, die de aidscrisis via zijn vriendenkring meemaakte: "Ik ken verhalen van mensen die waren opgegeven en niet wisten wat ze met hun leven aan moesten, toen bleek dat ze níet dood zouden gaan. Sommige waren in een soort hedonisme afgegleden, zo van: laten we dan genietend ten onder gaan. Hervind dan maar eens de spirit om weer aan de bak te gaan."

Interviews

Cohen interviewde voor zijn stuk overlevers, die hij onder meer via de Hiv Vereniging vond. "Ik vroeg ze: hoe was die tijd? Hoe reageerde je op je hiv, en belangrijker: hoe is je leven nu? De meesten waren zeer levenslustige en energieke mannen en vrouwen, ze zeiden wel: ik heb nog steeds moeite een afspraak te maken voor over meer dan twee weken. Ik heb nog steeds moeite met liefde en verliefd worden, ik houd altijd een slag om de arm. Het bewust zijn van sterfelijkheid bleek heel diep te zitten."

Bij jongere homoseksuelen heerst veel onwetendheid over hiv en maar weinigen beseffen hoe hard de homogemeenschap erdoor is getroffen. Die conclusie trok Cohen (59) toen hij een aantal jaren geleden met een jonge cast 'Rent' instudeerde, een musical waarin jongeren de aidsepidemie van begin jaren negentig proberen te overleven. "Het was moeilijk om aan de acteurs uit te leggen hoe aids destijds om zich heen greep en jonge mensen in de bloei van hun leven de dood heeft ingejaagd. Ik betrapte mezelf er ook op dat ik veel had weggestopt, terwijl ik de aidscrisis van dichtbij en in alle heftigheid heb meegemaakt."

Acteur Mike Reus tijdens een repetitie van het toneelstuk 'Poz Paradise'. Beeld Maartje Geels

Een musical als 'Rent' of een toneelstuk als 'Angels in America', stukken over de aidscrisis die in Nederland door Toneelgroep Amsterdam en Oostpool zijn uitgevoerd, zijn in Cohens ogen erg op het verleden gericht. "Prachtig, maar ik had genoeg van al die stervende homo's. Ik wilde een toneelstuk maken dat het verleden eert en tegelijk de blik op de toekomst richt." Zo ontstond het idee om in 'Poz Paradise' twee generaties homo's op te voeren. De long term survivors die de historie letterlijk in het lijf meedragen, en de jongeren voor wie de hele aidscrisis ancient history is.

Generatieconflict

Het conflict, onmisbaar in een toneelstuk, diende zich voor 'Poz Paradise' dus als vanzelf aan: een ouderwets generatieconflict. Om dit inzichtelijk te maken, sprak Cohen met jonge homo's en werkte hij met een jonge dramaturg. Cohen: "In een scène gooien beide generaties alle vooroordelen over elkaar op tafel. De ouderen zeggen: jullie hoefden nooit te knokken, terwijl wij onszelf roze flikkers noemden en de barricades op gingen. De jongeren zeggen: moeten we met vlaggen zwaaien op een boot, met roze driehoeken lopen? Dat is zó verleden tijd. We hebben toch alle rechten die we willen hebben?" Activisme van toen versus individualisme van nu, vat acteur Mike Reus (47) het generatieconflict samen. "Als alles er al is, hoef je er niet voor te vechten. Daar kan ik me iets bij voorstellen. Is de strijd gestreden? De intolerantie groeit, homo's worden op straat in elkaar geslagen - dat is beangstigend. Homo's kunnen het zich niet permitteren achterover te leunen."

De jonkies worstelen met andere vragen, hoorde Cohen in de interviews. Hoe geef ik mijn relatie vorm, baseer ik die op de heteroseksuele norm of doe ik het op een eigen manier? Cohen: "De komst van PrEP, de pil die voorkomt dat je hiv oploopt, werpt nieuwe dilemma's op. In het stuk kampt een jong homostel daarmee: gaan we voor huisje-boompje-beestje of kunnen we evengoed daten via Grindr, de homodating-app? En hoe houd ik me staande in een wereld die je dwingt om steeds maar mooi en succesvol te zijn?"

Legitieme vragen

De jonge acteur Harun Balci (25) speelt Oz, een ambitieuze eind-twintiger die niets heeft met het homohuwelijk of het recht om als homo een kind te adopteren. "Oz zegt: ik wil niet hoeven strijden om mezelf te rechtvaardigen. En kijk die oudjes lethargisch zitten in hun nepparadijsje, wat hebben die barricades ze nou helemaal gebracht? Dat zijn in mijn ogen legitieme vragen."

Het stuk velt geen oordeel, Cohen hoopt dat de toeschouwer continu van mening verandert over wie er gelijk heeft. "Het eindigt hoopvol: beide generaties vinden elkaar in de verwerking van de dood van een geliefde. Ik wil laten zien dat oud en jong elkaar kunnen steunen en van elkaar kunnen leren. Dat geldt ook voor de homobeweging zelf; een jonge homo voor wie het moeilijk is uit de kast te komen, kan veel hebben aan de ervaring van iemand die dat proces heeft doorgemaakt."

De kracht van 'Poz Paradise' zit volgens Balci, die voor de repetities nooit van de aidscrisis had gehoord, in het universele karakter: de worsteling om iets van je leven te maken. "Het gaat over hiv, maar ook gewoon over mensen, jong en oud. We hebben allemaal een bepaald beeld van ons leven, dat we steeds moeten bijstellen door bepaalde gebeurtenissen, of dat nou ziekte is, de dood van iemand van wie je houdt of wat anders. Hoe flexibel durf je te zijn om mee te gaan op de stroom?"

'Een wrange komedie' noemt Cohen zijn stuk. Er valt veel te lachen, als is het bitterzoet. "We doen het toch maar, leven. We modderen wat af en we komen altijd wel ergens uit. Dat heeft iets humoristisch en ontroerends. Aan het einde van het stuk zitten de drie mannen op het strand, die zeggen: we gaan er weer voor, het doet er niet toe waar het leven ons brengt. Uiteindelijk gaat het over de moed om te veranderen, dat je door elkaar wordt geschud en desnoods piepend en kreunend een nieuwe richting op gaat."

Poz Paradise van Daniel Cohen. Met Mike Reus, Harun Balci, Frans Mulder, Raymi Sambo, Doris Baaten, Harry Piekema, Huib Cluistra en Tim Teunissen. Van 24 juli tot en met 5 augustus, Stadsschouwburg Amsterdam.

Lees ook:

Leven met hiv: 'Ik heb jarenlang geleefd met een ik-ga-dood-gevoel'

In Nederland leven ongeveer 22.000 mensen met hiv. Hoe kijken zij daar tegenaan, wat betekent het om hiv te hebben in deze tijd en hoe was dat aan het begin van de aidsepidemie?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden