Review

In Nederland figureert koning David op menig orgelluik

In 1877 werd het zestiende-eeuwse orgel van de kerk in het Groningse Scheemda voor vierhonderd gulden verkocht. Het instrument, dat in 1526 gebouwd was, had prachtig beschilderde luiken. Het nieuwe orgel waarvoor het wijken moest, kostte drieduizend gulden. In 1896 kocht het Rijksmuseum het oude instrument aan, waar het nu in de grote hal een van de pronkstukken van de collectie vormt. De orgelluiken van Scheemda zijn de oudst bewaard gebleven van ons land en al is het voor Scheemda misschien een bittere pil dat slechts de gotische orgelbalustrade in de kerk achterbleef, men mag blij zijn dat het instrument zelf bewaard bleef. Veel orgels ondergingen namelijk een droeviger lot, getuige de 19de-eeuwse lezenaar in de kerk van het Groningse Tinallinge. Deze werd uit een 16de-eeuws orgelluik vervaardigd, waarop de Annunciatie - het bezoek van de aartsengel Gabriël aan Maria om haar de geboorte van Christus aan te kondigen - te zien was. Resten van die oude schildering zijn nog op de lezenaar zichtbaar.

Het orgel van Scheemda opent als oudste de rij van een aantal Nederlandse orgels met beschilderde luiken, die door kunsthistorica Mieke van Zanten nauwkeurig beschreven worden. Het is voor het eerst dat er uitgebreid aandacht besteed wordt aan het figuratief beschilderde orgelluik. Van Zanten ging daarvoor ver terug in de geschiedenis van het West-Europese orgel. Archieven, contracten, miniaturen en oude schilderijen zijn geraadpleegd. Eerst wordt de traditie behandeld waarbinnen de voorstellingen op de orgelluiken thuishoren. Daaruit blijkt dat tot in de zestiende eeuw de Annunciatie het meest geliefd was. Het maakt het verlies van de luiken van Tinallinge nog treuriger, want die zouden nu uniek zijn.

In de Nederlanden werd het verhaal van koning David het populairste thema voor het orgelluik. Telkens weer laten orgelluiken dit onderwerp zien, je zou bijna zeggen dat het steeds hetzelfde liedje is: David die de harp bespeelt, David die de reus Goliath doodt, David dansend voor de ark, enzovoorts. Van Zanten gaat in op de iconografie en de symboliek van de voorstellingen: zo wordt de onthoofding van Goliath gezien als de overwinning op de dood door Christus.

Het boek maakt verder duidelijk dat orgelluiken in feite als pure reclameborden dienden: niet alleen verbeeldden zij een stichtelijke boodschap met David in de hoofdrol, maar ook een politieke boodschap. Van Zanten illustreert dat aan de hand van de orgelluiken die rond 1550 voor het orgel in de Nieuwe Kerk te Amsterdam werden vervaardigd. De luiken waren besteld door het Amsterdamse stadsbestuur dat zichzelf met de persoon van David identificeerde. Het beeldprogramma was in een contract met de schilder vastgelegd. Zo werd het tafereel van de zalving van David tot koning door de magistraat besteld om duidelijk te maken dat het zichzelf als het goede bestuur beschouwde. Bij dit alles moet niet vergeten worden dat in die periode de stadsbesturen de organisten benoemden en betaalden en dat de scheiding van kerk en staat nog lang geen feit was.

Het is een intrigerend stuk geschiedenis waar dit boek kijk op geeft, niet alleen belicht het de liturgische ontwikkelingen, maar ook ontwikkelingen op maatschappelijk en kunsthistorisch gebied. Daarnaast kan men het boek ook als reisgids meenemen, want hoewel hier veel orgelluiken verdwenen, blijven er genoeg over die de moeite van een bezoek waard zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden