TaalTon den Boon

In moderne samenstellingen verwijst zeden altijd naar seks en seksuele moraal

Het lukt minister Grapperhaus maar niet om de handen op elkaar te krijgen voor zijn nieuwe zedenwet, schreef Trouw afgelopen maandag. Komt dat soms door de naam van die wet? Of is meteen duidelijk wat met ‘zeden’ wordt bedoeld?

Zeden is het meervoud van zede, een erfwoord, dat buiten het Germaans verwant is met het Griekse woord ẽthos (gebruik, gewoonte). Eigenlijk betekent zeden heel neutraal gebruik of traditie (‘andere tijden, andere zeden’), maar vaker wordt dit woord gebruikt ter aanduiding van een gedeelde ethische norm (‘handelen overeenkomstig, respectievelijk strijdig met de goede zeden’). In deze algemene betekenis figureert zeden nog in een groepje samenstellingen, zoals zedenkunde (ethiek), zedenleer (moraal), zedenpreek (moraliserende toespraak) en zedenspel (toneelstuk dat de heersende moraal op de hak neemt).

Ongunstige bijklank

Hoewel zedenwet naar analogie hiervan de suggestie kan wekken betrekking te hebben op de moraal in het algemeen, is dat niet het geval. In moderne samenstellingen met zeden wordt namelijk altijd specifiek de seksuele moraal bedoeld. Sterker nog: hedendaagse samenstellingen als zedendelict, zedenmisdrijf, zedenpleger, zedenslachtoffer, zedenzaak en dus ook zedenwet verwijzen steevast naar overtredingen van de seksuele moraal en hebben daardoor een ongunstige bijklank. Van sommige van deze samenstellingen bestaan trouwens synoniemen met seks: seksdelict, seksmisdrijf en ook sekswet.

‘Los’ komt zeden in deze betekenis nauwelijks meer voor. Een combinatie als ‘misdrijf tegen de zeden’ is volgens Van Dale een ‘verouderd’ synoniem van ‘seksueel misdrijf’ en ‘meisjes van lichte zeden’ is een naam voor sekswerkers die eigenlijk niet meer van deze tijd is. Alleen de combinaties ‘losse zeden hebben’ of ‘van losse zeden zijn’ (zich gedragen in strijd met de seksuele moraal) tref je nog wel­eens aan.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden