Review

In jaren tachtig was de schaamte definitief voorbij

Irene Costera Meijer: Het persoonlijke wordt politiek. Feministische bewustwording in Nederland, 1965-1990. Het spinhuis, Amsterdam; 351 blz. - ¿ 47,50.

HENRIETTE LAKMAKER

Haar artikel 'Het onbehagen bij de vrouw' opende bij veel vrouwen de ogen voor hun marginale positie in de maatschappij. Toch duurde het nog tien jaar voordat zij beseften, dat de onderdrukking' verstrengeld was met haar persoonlijk leven, en niet alleen een kwestie was van rechtvaardiger rolverdeling en gelijke kansen op de arbeidsmarkt.

Dit bewustwordingsproces beschrijft Irene Costera Meijer in haar proefschrift 'Het persoonlijke wordt politiek'. Daarvoor baseerde zij zich op teksten: spraakmakende zoals die van Kool-Smit, 'The Feminine Mystique' van Betty Friedan, 'Flying' van Kate Millet, 'De schaamte voorbij' van Anja Meulenbelt, maar ook op vergaderstukken, verenigingsbladen, 'aksiekrantjes', stencils en pamfletten. Enerzijds is het jammer dat door deze beperking tot geschreven materiaal de mondelinge getuigenissen zijn vervallen. Dé geschiedenis van de moderne vrouwenbeweging is dit boek daardoor niet geworden. Anderzijds zouden interviews met (oud-)feministen een heel ander boek hebben opgeleverd, waarin een teveel aan relativering de betekenis van de beweging misschien zou ontkrachten.

De speurtocht van Costera Meijer is voor de destijds betrokken lezeres regelmatig een feest van herkenning, maar zorgt ook voor verrassingen. Volgens de overlevering was het de ludieke actiegroep 'Dolle Mina', die in 1968 de fakkel van het te brave 'Man Vrouw Maatschappij' van Joke Kool-Smit overnam met de leus 'het persoonlijke is politiek'. Dat klopt niet, aldus Costera Meijer. Weliswaar waarschuwden Dolle Mina's jonge bruiden bij het stadhuis voor hun toekomstige status als blanke slavin' ('WIE wast de luiers/ WIE stofzuigt/ WIE maakt de bedden op/ WIE haalt het haardotje uit de gootsteen?'). Maar uiteindelijk plaatste Dolle Mina de bevrijding van de vrouw in het kader van de klassenstrijd - een theoretisch concept dat weinig te maken had met het hier en nu van de (huis)vrouw. Het persoonlijke was nog altijd taboe binnen links.

De eerste die de eigen belevingswereld van vrouwen stelde tegenover die van mannen, was een anonieme briefschrijfster in 'Sextant', het orgaan van de NVSH, anno 1970. “Wanneer gaan jullie je nu eindelijk eens bezighouden met wat wij prettig vinden.” De seksuele ervaringen van vrouwen verdienen een zelfstandige plek in 'Sextant' meende de boze briefschrijfster, die direct bijval kreeg van andere lezeressen. Costera Meijer vindt het dan nog lang (een jaar) duren voordat de politieke vrouwenorganisaties het belang van de vrouwelijke subjectiviteit - de vrouw als autonoom denken, voelend en handelend wezen - overnamen als feministisch item.

Maar wat is lang? Tientallen generaties heet het geduurd voordat vrouwen zichzelf konden loszingen van mannen. De (heteroseksuele) liefde was het grootste obstakel. Vrouwen werden gehinderd door onzekerheid en de drang tot zorg voor anderen.

Degene die dat als eerste aan de orde stelde was Anneke van Baalen, toen nog lid van het bedachtzame 'Man Vrouw Maatschappij', later roergangster van de radicaal-feministische uitgeverij 'De Bonte Was'. Zolang vrouwen zich schuldig voelen jegens hun man en kinderen en zich door mannen afgekeurd weten vanaf het moment dat hun carrière aan betekenis wint, zal het met die gelijkheid nooit iets worden, meende Van Baalen.

Zij stond niet alleen. De bekende schrijfster Harriët Freezer, bepaald geen radicaal-feministe, concludeerde op grond van brieven en gesprekken met vrouwen: “Zodra de vrouwen geen last meer van de liefde hadden, zou het vrouwenprobleem opgelost zijn. Dan stelden ze salaris- en vakantie-eisen.” Van Baalen trok andere consequenties: “We doen niet meer mee. We vergeten de mannen gewoon (zo lang mogelijk, bedoel ik).” Een wereld ging open voor feministen, die in vrouwenkamp en praatgroep ontdekten hoeveel steun zij ontleenden aan hun zusters, louter door hun gedeelde ervaringen. Tegelijkertijd bleef het persoonlijke - ingezet voor politieke doeleinden als het recht op abortus, crèches, gelijkheid op de arbeidsmarkt - een streven waar de vrouwenbeweging altijd uniek in is gebleven.

De droom werd in 1972 echter ruw verstoord door de militante lesbische actiegroep 'Paarse September' (drie vrouw sterk!) die feministen hekelden omdat ze “hun heteroseksualiteit niet principeel willen opgeven”. “Homoseksualiteit is een politieke keuze, die vrouwen maken als ze het serieus menen met hun feminisme.” Hun beschuldigingen leidden tot scènes in het Amsterdamse Vrouwenhuis “waarbij respectabele oudere vrouwen in tranen zijn uitgebarsten en hebben gezegd dat ze écht geprobeerd hadden om met een vrouw te vrijen”, beschreef Van Baalen tien jaar later.

Het is de verdienste van Costera Meijer dat zij de geschriften van 'Paarse September' en navolgers niet afdoet als een extreem-feministische uitwas. Deze vrouwen kozen echt voor zichzelf en niet, zoals vrouwen al zolang gewoon waren, voor anderen, al waren dat seksegenoten. Langzamerhand werd de tijd rijp voor ongeneerde schrijfsters als Meulenbelt en Millet, die het publiek deelgenoot maakten van hun worsteling met emotionele afhankelijkheid - van mannen én vrouwen. Politiek is net zo goed de strijd om de macht binnen het privéleven, stelden zij. In hun kielzog kwam een stroom van ervaringsverhalen los van 'gewone' vrouwen, in vrouwenkranten en bundels. In de jaren tachtig was de schaamte definitief voorbij.

Dat het feminisme als grote beweging vervolgens ophield te bestaan, komt juist door die keuze voor het ik, beweert Costera Meijer. Hierbij lijkt zij toch door haar focus op tekst het zicht op de dagelijkse werkelijkheid verloren te hebben. Het feminisme is springlevend, zij het versnipperd over talloze (internationale) netwerken en organisaties, van allochtone en autochtone vrouwen. Daar zijn het wel degelijk de eigen ervaringen van vrouwen die tellen, en die zij inzetten voor een gezamenlijk doel. Kan het feministischer?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden