Poëzie Janita Monna

In ‘Hogere natuurkunde’ klinkt altijd en overal oma’s stem

Beeld Trouw

Die titel is schitterend. ‘Hogere natuurkunde’ verwijst naar een natuurkunde les in 1998, een les over geluid en dode kamers. Een zestienjarige puber zit er matig geïnteresseerd bij. ‘blablablablabla’.

Tot de docent vertelt van een dode kamer ergens in Minnesota, waar de geluidssterkte zelfs negatief is. “Dat er onder stilte nog veel meer stiltes zitten.” Die natuurkunde les is niet langer abstract, maar gaat over haar familie: “mijn thuis puilt uit van hogere natuurkunde, / ik stam af van de allergrootste dode kamer”. En ze vertelt van haar opa die ‘talloze verhalen’ absorbeerde, en zweeg. Een stilte die zij een paar regels verder in plastische taal opzij kiepert: “zijn autopsie werd een bende. Al dat lawaai dat er opeens uit kwam”.

‘Hogere natuurkunde’ is de nieuwe dichtbundel van Ellen Deckwitz, gestoeld op haar eigen familieverleden. Een zoektocht naar het Indiëverhaal van haar grootmoeder, en hoe dat in haar eigen leven doorwerkte. Anders dan opa zweeg grootmoeder niet, althans niet tegen de kleindochter. Oma overleefde de kampen in Nederlands-Indië. “iedereen om mij heen viel uit elkaar / difterie, cholera, malaria, beriberi, anemie, // ik vrat adders, snapte niet / waar ze zo moeilijk over deden”. De oorlog bleef, ook toen die voorbij was. Grootmoeder was gehard. Overtuigd: het leven is vol gevaar en daar moest de kleindochter op voorbereid zijn.

Zij is het die vertelt. Ze volgt het spoor terug, reist onder meer naar het land dat alleen nog in verhalen bestaat – ‘de geur van kruiden stuift mijn neus in’. Ze wordt ouder, krijgt vriendjes, en altijd en overal klinkt oma’s stem. Haar adviezen, overlevingstips: “(Houd jezelf schoon kleintje. / Schep niet op / over extra eten verorber het in stilte / boven de latrine.)” Een stem tussen haakjes, sissend vanaf de zijlijn.

Het werkt, zoals de hele bundel werkt door de vorm die Deckwitz koos: ‘Hogere natuurkunde’ is eigenlijk één lang doorlopend gedicht, met zinnen die soms lijken te stoppen, om dan op een volgende pagina verder te gaan. Een vorm die vaart suggereert, alsof de hoofdpersoon door de geschiedenis wordt achterna gezeten. Een vorm die toont hoe verhalen, stiltes, gewoontes worden doorgegeven en verder stromen, keuzes beïnvloeden.

Ook Deckwitz’ verhaal stopt niet, dat loopt door naar de toekomst. De dodenherdenking 2025. De hoofdpersoon in een mensenmassa, desnoods paraat om te vluchten. “ik herken mijn mensen van meters afstand. / Aan hoe ze sprinten, aan hoe ze op de hielen worden gezeten.”

Is nog uit te maken welk gedrag is overgenomen van familie en welk gedrag eigen is?

Dit verhaal moest verteld, en het moest zó verteld. Oorlog woekert onzichtbaar verder, het is tot in de witregels voelbaar. Maar de poëzie wordt nergens donker, die stampt niet, maar huppelt, dankzij Deckwitz’ humor, en dankzij vermakelijke beelden als deze: “mijn vader / die zich voortbeweegt alsof hij zijn lichaam vanochtend voor het eerst / heeft aangetrokken / en nog niet weet waar de rem zit”.

Uit ‘Hogere natuurkunde’:

voor mijn vijftiende verjaardag gaf ze me een zakmes

ter grootte van mijn onderarm,

(Waarom doet iedereen in Nederland

trouwens alsof ze destijds zichzelf hebben

bevrijd?)

oh leuk een nagelschaartje

en een kurkentrekker

probeerde mijn vader nog.

(Je opa was vijftien toen hij het kamp in ging.)

(Wel regelmatig wetten kleintje, ach stukgaan,

ik heb dat diploma

nooit weten te behalen,

iedereen om mij heen viel uit elkaar

difterie, cholera, malaria, beriberi, anemie,

ik vrat adders, snapte niet

waar ze zo moeilijk over deden

hoe ze met hun geknakte ruggengraten

en geknakte koppen naar de boten

stommelden,

maar oké ik heb ook gewoon een groot talent

voor overblijven.)

Zwepen braken op haar schouders

Ellen Deckwitz

Ellen Deckwitz
Hogere natuurkunde
Pluim; 80 blz. € 21,99

Janita Monna schrijft wekelijks over poëzie voor Trouw

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden