Boekrecensie

‘In het zwart van de spiegel’ is geen hedendaagse roman

Tekenaar voor de Grot van Neptunus in Tivoli, Claude Lorrain (ca. 1640). Beeld Teylers Museum Haarlem

Een landschap strekt zich uit in de breedte tot aan de horizon, rondom als de toeschouwer in de natuur staat, plat, breeduit en liggend op het doek. Als tegenhanger van het rechtopstaande portret suggereert het landschap overzicht. 

Maar wat als die breedte wordt belemmerd? Hoe ervaren we grootsheid met oogkleppen op? Die vernauwde blik vormt het prikkelende startpunt van het 800 bladzijdes tellende waagstuk van Peter Delpeut (1956), schrijver van onder meer de geprezen literaire streekroman ‘Het vergeten seizoen’. Zijn nieuwe boek is ook een roman, zo staat het op het omslag, maar het is veel meer. De schrijver doet een poging verschillende genres, registers en perspectieven met elkaar te laten versmelten.

In ‘In het zwart van de spiegel’ is de naamloze verteller een vrijgezelle zestiger, die net als de auteur filmmaker is. Hij is pas gediagnosticeerd met een zeldzame oogziekte: zijn blikveld wordt steeds nauwer. Alsof twee schuifdeuren steeds verder naar elkaar toekomen. Hij zal geen films meer kunnen maken.

Ooit kocht deze ik-figuur een instrument bij een antiquair in Engeland waarvan hij nu denkt dat het hem kan helpen zijn aandoening te accepteren. Het is een Claudespiegel, een ronde zwarte spiegel ter grootte van een poederdoos. Het glas is bol zodat je, als je met je rug naar het uitzicht gaat staan, het landschap er gecomprimeerd in terugziet. Het is een uitvinding uit de achttiende eeuw, bedacht als hulpmiddel voor tekenaars, en vernoemd naar de beroemde zeventiende-eeuwse landschapsschilder Claude Gellée, beter bekend als Claude Lorrain of kortweg Claude.

Aan je lot overgelaten

Een mooi idee van Delpeut om dit kijkinstrument uit de vergetelheid te halen en te verbinden met het nu. Wat was er zo bijzonder aan die landschappen van Claude? En hoe die Claudespiegel nu te gebruiken? De ik-persoon doet de lezer in detail verslag van zijn ontdekkingen. Via tentoonstellingen en archiefbezoeken in Wenen, Londen, Parijs, en toevallige ontmoetingen en uitstapjes naar het Italiaanse platteland vanuit Rome maakt de lezer kennis met Claude Lorrain in Rome en met diens vriend en collega-kunstenaar Poussin.

Vervolgens gaat de reis naar Engeland. De Engelse jongemannen die in de achttiende eeuw terugkeerden van hun Grand Tour probeerden het ideale Italiaanse landschap van Claude opnieuw op te roepen in hun tuinen, en ze hingen zijn schilderijen in hun salons. De ik-persoon doorkruist landerijen en parken, alleen of met een gids, een oude vriendin. Delpeut verlevendigt een en ander met kleine zwartwit-afbeeldingen tussen de tekst, vast een stille hommage aan de grote tijd- en beeldreiziger W.G. Sebald. Delpeut laat zijn hoofdpersoon naast de zoektocht naar Claude en diens volgelingen ook een eigen, persoonlijker zoektocht maken naar een mysterieus verdwenen jeugdliefde.

Alleen laat de verteller de lezer na zo’n tweehonderd pagina’s min of meer aan zijn lot over. De zinnen zijn lang en bochtig, de details over Claude, Poussin en diens Nachleben overvloedig en soms willekeurig. Een kunsthistoricus wil de verteller niet zijn, hij lijkt ‘te weinig op de professoren die met meetlat en opschrijfboekje de maten van prenten en etsen nog eens controleerden’. Liever wil hij achterhalen wat de kunstenaars zagen toen zij hun werk maakten, en wat de dubbele agenda’s waren van de mensen die hun leven beschreven. Ongeveer dat wat hedendaagse cultuurbeschouwers doen, mensen als Simon Schama in ‘Landscape and Memory’, Rebecca Solnit in ‘Wanderlust’ (wier namen Delpeut overigens niet noemt)

Onprettig karakter

Complicerende factor is dat de ik-persoon een onprettig karakter heeft: een zestiger met grote eigendunk, geen greintje zelfspot of zelftwijfel en een probleem met vrouwen. Zodra die dichtbij komen, voelt hij de noodzaak ze met verkleinwoorden te omschrijven: een bibliothecaresse heeft ‘wegtikkende hakjes’, borsten zijn consequent ‘borstjes’ (al dan niet ‘pront’) die op een bepaald moment zelfs ‘blijmoedig onder een blouse huppelen’, volwassen vrouwen hebben een ‘snurkje’, ze ‘dartelen’ en ‘huppelen’ zelf ook, en wanneer een vriendin hem vertelt dat ze op vrouwen valt, is de teleurstelling groot omdat ze ‘nooit tot zijn liezen zal mogen doordringen’.

Het is ook iemand die vindt dat hij steeds de naam van een schrijver, filmmaker of filosoof moet laten vallen om zijn brede algemene kennis te etaleren. Als hij tegen een lantaarnpaal aanloopt ziet hij geen sterretjes maar ‘het grote Niets van Kavafis’, als hij in Frankfurt Goethe’s geboortehuis betreedt, voelt hij ‘Huizinga’s historische sensatie’. Achterin het boek staat een verklarende namenlijst voor lezers die minder weten dan de ik-figuur. Een eigenaardige opsomming: schrijver Antonin Proust wordt in het verhaal regelmatig geciteerd maar staat niet op de lijst, daartegenover staat wel ‘Willy (1954)’ omschreven als ‘jeugdvriend van de auteur’. Is dat de auteur Delpeut, of de naamloze ik-figuur uit het boek?

Omslag ‘In het zwart van de spiegel’ Beeld -

‘In het zwart van de spiegel’ is geen hedendaagse roman rond een kunstwerk of kunstenaar, zoals onlangs Ali Smith over Pauline Boty schreef in ‘Herfst’. Het is een boek rond een mooi idee en één enkele hoofdpersoon, die nauwelijks reageert op de mensen om hem heen. Mogelijk dat dit boek verwante zoekers uitnodigt de Claudes zelf (opnieuw) te gaan bekijken, online de sporen van de hoofdpersoon na te gaan en net zo te worden betoverd door het getekende zonlicht van Claude.

Ik haakte af. De talloze feiten en wetenswaardigheden stapelen zich op zonder vertaling naar de eenentwintigste eeuw. Ondanks de steeds weer opduikende iPad, verkenningen met Google Maps en mails met smileys voelde ik me gevangen in het lichaam van een zelfingenomen man met oogkleppen op.

Oordeel: prikkelend uitgangspunt verzandt in overdaad.

Peter Delpeut
In het zwart van de spiegel
Atlas Contact;
800 blz. €34,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden