Movies that MatterAtlantis

In het verwoeste Oekraïne bloeit toch iets moois op, ooit

‘Atlantis’: postapocalyptische liefde infrarood.

Het is 2025 en de oorlog in Oekraïne is voorbij. Katia en Sergei graven samen lijken op. In die bizarre setting groeit tussen hen iets moois. De film ‘Atlantis’ toont een sprankje hoop over het Oekraïne van de nabije toekomst.

Met nauwkeurig gecomponeerde beelden vertelt ‘Atlantis’ een verhaal uit het Oekraïne van 2025. Het is een jaar nadat de oorlog tussen Rusland en Oekraïne ten einde is gekomen. Sergei, een voormalige soldaat, probeert zijn draai te vinden in het burgerleven. Maar de sporen van oorlog zijn overal. In zijn hoofd. Op straat. In het landschap. Onder de grond.

Toevallig leert hij Katia kennen. Ze werkt bij Black Tulip, een organisatie die oorlogsslachtoffers opgraaft en probeert te identificeren, en zo mogelijk de familie op de hoogte brengt. Sergei biedt aan mee te helpen, misschien omdat het zijn manier is om boete te doen, misschien om zijn leven nog enige zin te geven. Te midden van het verwoeste landschap en de gehavende lichamen, vinden de twee troost in elkaars nabijheid.

Filmmaker Valentyn Vasyanovych (48) werd geboren in het westen van Oekraïne, maar woont alweer jaren in de hoofdstad Kiev. Dus niet in de oostelijke provincie Donbass, waar sinds voorjaar 2014 het Oekraïense regeringsleger strijdt tegen door Rusland gesteunde separatisten. Toch trekt hij zich de ellende die zijn land door de Russen wordt aangedaan heel persoonlijk aan, blijkt meteen al in het gesprek. Tijdens een bezoek aan Rotterdam geeft hij met priemende ogen en een strak gezicht via een tolk antwoord op de vragen.

Kunt u vertellen hoe u van dag tot dag leeft in een land in oorlog?

“Nee, dat kan ik niet. Het is te pijnlijk om over te praten.”

Was het moeilijk om mensen die in een oorlog leven ervan te overtuigen mee te werken aan een film over oorlog? 

“Het ging juist heel soepel: mensen wilden graag. Ook de acteur die de hoofdrol speelt, die zelf een tijd meevocht als lid van een speciale eenheid. Hij deed z’n mond niet open over wat hij heeft gezien. Maar z’n gezicht is zo doorleefd dat je het er bijna van af kunt lezen. Hij zei wel, en eigenlijk iedereen op de set die ik als een realist beschouw, dat het nog lang niet is afgelopen, dat het grote conflict nog moet komen.”

In de film heeft u het over een ecologische ramp die zich in Oekraïne voltrekt. Daarover hebben we hier in Nederland nauwelijks iets gehoord.

“Het gaat om een aantal steenkolenmijnen in de provincie Donbass die onder water zijn komen te staan. Eén daarvan is voor nucleaire tests gebruikt. Het probleem is: het water in die mijnen blijft stijgen. Zodra die overstromen, stroomt alle rotzooi over het land uit en komt in het grondwater terecht. Ik wilde laten zien dat de tragedie ook het landschap treft. Mensen zijn misschien ergens nog in staat herinneringen weg te drukken. Het landschap kan dat niet.”

U kiest voor een observerende stijl waarin scènes van een afstandje worden gefilmd. U probeert sensatie te vermijden, die ontstaat als je close-ups en een snelle montage gebruikt. Was die stijl een morele keuze? Omdat u geen ‘oorlogsporno‘ wilde maken?

“Dat was voor mij geen morele, maar een humane beslissing. Ik wilde geen wapengekletter. Ik wilde afstand nemen en in die vreselijke toestand toch iets van schoonheid laten zien. Ik wilde ook vreselijke dingen laten zien, zoals een opgegraven lijk dat minutenlang midden in beeld op een tafel in een mortuarium ligt, maar zonder dat je je ogen afwendt en de zaal uitloopt. Vandaar dat ik van een afstandje film. Ik ben met het verhaal zelfs een beetje naar de toekomst gesprongen.”

Waarom was dat belangrijk?

“Ik wilde laten zien hoe de oorlog is zonder politieke context. Zonder oorlogstaferelen ook. Daarom springen we naar 2025, wanneer de oorlog is afgelopen.”

Katia en Sergei graven samen lijken op. Tegen die bizarre achtergrond vinden ze elkaar. Het is alsof je in een woestenij één mooi plantje ziet opbloeien. Is de toekomst dus liefde?

“Ja.”

U zei eerder dat u als filmmaker nu enige distantie voelt ten opzichte van de oorlogssituatie in Oekraïne.

“Ja, anders had ik deze film niet kunnen maken. Maar feitelijk is er niets veranderd. De oorlog is er nog. Zo lang Rusland geen einde wil, komt er geen einde. Ik vrees dat het alleen maar erger wordt. Het doel van Rusland is om Oekraïne terug te halen. Moskou wil het land niet laten gaan.”

Heeft u enig vertrouwen in de internationale gemeenschap?

“Geen enkel vertrouwen. Ik vrees dat we opnieuw moeten vechten. Dat we moeten laten zien dat we kúnnen vechten. Dat er doden moeten vallen. En dat we dan een deel van het land af moeten staan.”

Atlantis opent en sluit met beelden van een infraroodcamera: warme rode lichamen in het kille blauwzwarte duister. De ene scène laat een moord zien, de andere liefde.

“Aha! Ja, dat is een visuele brug. In de ene scène wordt het warme lichaam afgestoten door de anderen en in de grond gestopt. In het andere komen twee lichamen samen en leren ze elkaar kennen.”

Dat is optimistisch: een brug die van moord naar liefde loopt.

“Ik ben enorm optimistisch. Maar pas vanaf 2025. Nu ben ik alleen maar bang.”

Atlantis is te zien op 

zaterdag 21 maart 14.15 
zondag 22 maart 21.30 
woensdag 25 maart 20.30 
vrijdag 27 maart 21.00

Vanaf 26 maart in de bioscoop.

Lees al onze verhalen over Movies that Matter 2020 via trouw.nl/moviesthatmatter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden