Het Medusa-hoofd van Gian Lorenzo Bernini (rond 1640), in bruikleen van de Musei Capitolini.

TentoonstellingCaravaggio-Bernini

In het Rijksmuseum vangen Caravaggio en Bernini de emotionele achtbaan van Barok

Het Medusa-hoofd van Gian Lorenzo Bernini (rond 1640), in bruikleen van de Musei Capitolini.

Huilen, jammeren, razen: in de zeventiende eeuw mochten emoties ineens zichtbaar worden. Schilder Caravaggio en beeldhouwer Bernini omarmden deze revolutie.

Wat een geluk dat zeventiende-eeuwse kunstenaars hun werk geen geluid konden meegeven. Want het zou een oorverdovend gekreun, geschreeuw, gelach en gehuil zijn geweest bij de nieuwe Caravaggio-Bernini-tentoonstelling in het Rijks. Overal zijn open en verwrongen monden, uitpuilende en toegeknepen ogen van verbazing, angst, pijn en ongegeneerd genot. Het blijft bovendien niet bij de mond en de ogen, het hele lichaam leeft mee.

Wie de schok van de Barok groots wil ervaren, moet vooraf even de vaste middeleeuwenpresentatie in het Rijksmuseum binnenlopen. Statige, serene beelden, bleke Maria’s met vrome gezichten, je loopt er op kousenvoeten. De Caravaggio-Bernini-tentoonstelling opent daarna als een plons in het diepe. Rechts een schilderij van Caravaggio uit 1600, van de mythische Narcissus die zijn eigen spiegelbeeld bewondert. Geen stijve pop maar een jongen van vlees en bloed die zichzelf verwonderd bekijkt in de spiegeling van een vijver. Links het verwarde, uit marmer gebeeldhouwde gezicht van de Medusa van Bernini uit ongeveer 1640. Het monster met de slangenharen kon iedereen verstenen die naar haar keek. Bernini toonde het moment net nadat Perseus haar d’r eigen spiegelbeeld had getoond, ze is dus versteend door haar eigen blik.

Narcissus van Caravaggio (1597–1599), in bruikleen van het Galleria Nazionale d'Arte Antica in Rome.

De zieleroerselen moeten eruit

Zowel Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610) als Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) surften mee op de golven van de Barok. Die stroming ontstond na een imagowijziging van de katholieke kerk. Tijdens het concilie van Trente was eind zestiende eeuw besloten dat zieleroerselen die te maken hadden met het geloof, duidelijker zichtbaar moesten worden gemaakt. Mensen moesten in het openbaar hun emoties tonen door bijvoorbeeld en masse te gaan huilen en jammeren, ook kunstenaars legden in hun werk de nadruk op de emoties.

Even een misverstand de wereld uit: net zoals laatst de Rembrandt-Velazquez-tentoonstelling vooral ging over de tijd- en landgenoten van Rembrandt en die van Velazquez, zo gaat het in deze tentoonstelling niet enkel over de kunst van Caravaggio en Bernini. Het had wat dat betreft beter ‘Barok in Rome’ kunnen heten, maar dat trekt minder volle zalen. Bovendien heeft het museum wel een fraaie lijst bruiklenen bij elkaar weten te krijgen, óók van de twee sterkunstenaars.

Toepasselijk is de tentoonstelling in het Rijks ingedeeld in die verschillende emotiestrategieën waar de Barokkunstenaars zich van bedienden, van terribilità (afschuw) tot scherzo (scherts) en van moto & azione (beweging) tot vivezza (levendigheid).

Jongen gebeten door een hagedis van Caravaggio (1593–1594), in bruikleen van de Fondazione Roberto Longhi uit Florence.

Open mond, kronkelende vingers, zoete rode kersen

Neem Caravaggio’s schilderij van de jongen gebeten door een hagedis. Met z’n opgetrokken blote schouder, een frons op het voorhoofd, open mond, kronkelende vingers, zoete rode kersen en de volle lippen van de knappe jongen weet je als kijker niet meer wélke emotie de passende is. 

Het lastige bij een tentoonstelling van beeldhouwers als Bernini, die veel in opdracht van de kerk werkten, is dat veel van hun beelden stevig vereeuwigd zijn in Romeinse kerken. Gelukkig is het, mede dankzij een aantal voorstudies en schaalmodellen, toch gelukt een fraaie samenvatting te geven van hun werk.

De buste van kardinaal Scipione Borghese door Finelli, een collega-rivaal van Bernini, is al indrukwekkend in levendigheid – de knoopjes van de mantel zitten niet goed dicht, in de nek is een stukje kant weggefrommeld. En dat is al lastig in verf weer te geven, maar dit is marmer. 

Buste van Thomas Baker door Bernini (1638) uit het Londense Victoria and Albert Museum.

Nog veel spectaculairder is de buste van de Britse hoveling Thomas Baker, gemaakt door Bernini. De volle haardos lijkt nep. Niet omdat het haar uit marmer is gehakt, maar omdat Bernini in dat marmeren haar zoveel volume heeft weten te pompen. Daaronder draagt Baker een kanten kraag à la Marten & Oopjen over zijn mantel. Kant uit marmer: pure versteende uitsloverij. Het doet verlangen naar de nog grotere Bernini-emoties, die in Rome: die van de extase van Theresia en die van de sensualiteit van Pluto’s hand op Proserpina’s dij.

Niet toevallig eindigt de achtbaan zo precies in de schoot van de Hollandse Gouden Eeuw: de schilders van de lage landen keken vol bewondering naar deze verbeelde menselijke emoties en de licht-donker-effecten van Caravaggio en tijdgenoten. Helaas komt dat beroemde clair-obscur dankzij een net iets te aanwezige vormgeving en het felle (dag-)licht op de schilderijen niet goed tot z’n recht. De extra muurtjes en vernauwingen doen hopen dat het niet té druk wordt. Het zou de door emoties overmande bezoekers zomaar te veel kunnen worden.

Caravaggio - Bernini. Barok in Rome. Tot 7 juni in het Rijksmuseum in Amsterdam. Rijksmuseum.nl - ★★★★☆ - 

Lees ook: 

Het koningskoppel Rembrandt en Velázquez is eindelijk samen

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog tussen Nederland en Spanje zijn er ook prachtige schilderijen gemaakt. Voor het eerst zijn de werken van Rembrandt, Velázquez en andere grote meesters nu samen te zien. Al hebben ze elkaar nooit gekend, er zijn verrassende overeenkomsten.

Het echte Lam Gods kijkt ons weer aan, jammer van de armetierige presentatie

Vlaanderen eert dit jaar zijn grootste schilder, Jan van Eyck. Hoogtepunten zijn de terugkeer van het originele Lam Gods en een tentoonstelling over zijn obsessie voor details.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden