Tweede Wereldoorlog

In het nieuwe Kamp Amersfoort kun je de geschiedenis bijna aanraken

Foto’s van sleutelfiguren uit de geschiedenis van Kamp Amersfoort. Onder elke grote foto is een lade uit te schuiven met extra informatie.  Beeld Werry Crone
Foto’s van sleutelfiguren uit de geschiedenis van Kamp Amersfoort. Onder elke grote foto is een lade uit te schuiven met extra informatie.Beeld Werry Crone

Kamp Amersfoort opent vandaag haar nieuwe museum. Dat wil niet alleen het verleden herdenken, maar ook het heden bevragen.

Alleen herinneren is niet genoeg. Op het terrein van het vroegere Kamp Amersfoort opent vandaag een museum dat niet alleen de verhalen blijft vertellen over het wrede en gewelddadige doorgangs- en strafkamp van de nazi’s, het wil ook prikkelen tot nadenken over het heden en de eigen voetstappen in de geschiedenis.

Niet dat de historische verhalen geen indruk maken. In het ondergrondse museum, gesitueerd onder de plek waar kampbewaarder Karl Peter Berg aan zijn bureau zat en uitkeek op de hongerbuiken van de gevangenen, vertellen gegroefde gezichten over de honger in het kamp, over het geweld, de luizen die over hoeden marcheerden, bevroren toiletten die eruitzagen als ‘ijsco’s’ van ontlasting en urenlang in weer en wind op appel staan.

 Voetstappen op het dak van het nieuwe museum verbeelden het appel op de appelplaats. Beeld Werry Crone
Voetstappen op het dak van het nieuwe museum verbeelden het appel op de appelplaats.Beeld Werry Crone

45.000 gevangenen

Bezoekers komen binnen op de plek waar vanaf augustus 1941 de eerste gevangenen het kamp betraden; door de houten poort. Dan gaat het langs wat museumdirecteur Willemien Meershoek een ‘verbeelding van het appel’ noemt: voeten op de grond, de in brons gegoten laarzen van de kampcommandant komen ervoor te staan. De originele appelklok staat er streng en star bij.

Maar dit gedeelte is nog niet helemaal af, dus verder gaat het. Naar het ondergrondse museum, waar onder andere ruim zevenhonderd mannengezichten de bezoeker aanstaren vanaf een fotowand. Meer dan 45.000 mensen zaten hier gevangen; Joden, verzetslieden, Jehova’s getuigen, zwarthandelaren, Sovjetstrijders en mannen die geen gehoor gaven aan de oproep om in Duitsland te komen werken. Allemaal verdwenen ze achter de bakstenen muren, om vervolgens op transport gesteld te worden naar Duitsland.

De fotowand is een levend en groeiend monument. Nabestaanden worden uitgenodigd namen en foto’s toe te voegen van wie in het kamp gezeten heeft. Van ruim drieduizend gevangenen heeft Kamp Amersfoort een foto, wie bij de wand een naam opzoekt ziet de bijbehorende foto verschijnen op een van de wisselende tegels.

Maar Kamp Amersfoort was niet alleen een doorgangs- en strafkamp, er stonden ook 383 mensen voor het vuurpeloton. Naarmate de oorlog vorderde steeds vaker zonder proces. Het museum heeft niet alleen aandacht voor die executies, maar ook voor doodstraffen en executies in het heden. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld, of door IS.

Op zoek naar de dilemma’s

In een vierkante kubus met witte stoelen in een kring dwingt het museum bezoekers zelf na te denken over de vraag wat goed en fout is. “Ik wil niet te veel verklappen. Maar de dilemma’s gaan over groepsdruk, discriminatie en vooroordelen”, vertelt directeur Meershoek. Politieagenten zaten al in de witte stoelen, net als defensiepersoneel. Het MBO Amersfoort zal de komende jaren langskomen met studenten in het kader van de lessen burgerschap.

Verbeelding van een executiepeleton.   Beeld Werry Crone
Verbeelding van een executiepeleton.Beeld Werry Crone

Goede mensen kunnen verschrikkelijke dingen doen, houdt het museum de bezoeker voor. “SS’ers leidden voor de oorlog een heel gewoon leven”, zegt de stem die door het apparaatje van de audiotour klinkt over de (para)militairen die de leiding hadden over de concentratiekampen. Een heel normale arts ontpopte zich in de oorlog tot een wrede beul die doelbewust onverdoofd de verkeerde kiezen trok bij gevangenen.

De laatste stop is een spiegelwand, waar bezoekers zichzelf in terug zien als het spotje waar ze onder staan aangaat. “Schrijf hier je bespiegelingen”, is de uitnodiging. Daar blijkt dat in ieder geval bij een bezoeker een zaadje is geplant: “Welke sporen”, vraagt die zich af, “laat ik zelf eigenlijk na tijdens mijn leven?”

Lees ook

Oorlogsmuseum toont Seyss-Inquarts auto van het volk

Het Arnhems Oorlogsmuseum 40-45 is een opmerkelijk museumstuk rijker: de Kever van rijkscommissaris Seyss-Inquart, tijdens de oorlog de hoogste man in Nederland. Jarenlang blijkt de Volkswagen van de later terechtgestelde nazi in de tuin van bakker Mathieu Sonnemans in Burgh-Haamstede te hebben staan verkommeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden