Jia Zhang-ke, Close-Up, 2021, video-installatie op 5 schermen. Beeld Studio Hans Wilschut
Jia Zhang-ke, Close-Up, 2021, video-installatie op 5 schermen.Beeld Studio Hans Wilschut

RecensieExpositie

In Filmmuseum Eye kun je op reis naar de innerlijke wereld, maar dan zonder smartphone

Wat gebeurt er als filmmakers het tweedimensionale bioscoopdoek doorbreken? Dan sta je ineens tussen de Argentijnse geesten, of op een druk Chinees kruispunt, zo blijkt op de zomerexpositie van Filmmuseum Eye.

Opeens zie je jezelf terug in een werk van de Argentijnse regisseur Lucrecia Martel (54). Het is een kleine sensatie, want zodra je een door Martel ontworpen videoscherm nadert, wordt je lichaamswarmte geregistreerd. Je staat oog in oog met je eigen infrarode beeltenis.

Achter je doemt een ander infrarood lichaam op. Het is alsof iemand over je schouder meekijkt. Maar dat is schijn. Als je achterom kijkt, is er niemand. Je bent alleen met een geest, met de ziel van een dode.

En luister. De geesten spreken in vergeten, pre-koloniale talen uit het noordwesten van Argentinië, vlakbij de Boliviaanse grens, waar Martel zelf woont. Het werk van deze cineaste is altijd met geestverschijningen bevolkt.

Verleidelijk om een selfie te maken

The Passage, zoals de filminstallatie heet, is door Martel gemaakt op uitnodiging van twee jubilerende Nederlandse filminstituten: het 75-jarige filmmuseum in Amsterdam en het 50-jarige filmfestival in Rotterdam. Voor hun expositie Vive le cinéma! vroegen ze vijf onafhankelijke filmmakers uit vijf windstreken om het tweedimensionale bioscoopdoek te doorbreken. Wat gebeurt er als de film explodeert, uit zijn kaders breekt en in een driedimensionale ruimte terecht komt?

Het is verleidelijk om een selfie te maken in Martels magische spiegel. En om je eigen schaduw te fotograferen in het werk van het Rotterdamse duo Nanouk Leopold (52) en Daan Emmen (52). Zij maakten Filmwork for Eye: 5 Scenes at a Walking Pace, een filminstallatie waarin je kunt lopen en waarin je je al dwalend bewust wordt van licht, kleur, geluid en beweging, zeg maar de basisingrediënten van de cinema. Zo zie je je eigen schaduw tegen een diep paarse achtergrond, als in een ouderwets schimmenspel.

Lemohang Jeremiah Mosese, Bodies of Negroes. Beeld  Studio Hans Wilschut
Lemohang Jeremiah Mosese, Bodies of Negroes.Beeld Studio Hans Wilschut

Speels en onderzoekend is zeker ook het werk van de Mexicaanse maestro Carlos Reygadas (49) die een kleine twintig jaar geleden debuteerde met Japón, een film over de wederopstanding van een zelfmoordenaar in de overweldigende natuur ten noorden van Mexico City.

Zijn films zijn een soort spirituele reizen naar innerlijke werelden. Met The Eye Machine, de filminstallatie die hij voor het Filmmuseum maakte, daagt hij de bezoeker uit om mee te gaan op reis. Zonder smartphone. Die moet je inleveren. Het is namelijk van belang om in het hier en nu te zijn.

Reygadas typeert de mens als een sociaal wezen. Hij verbaasde zich erover dat we elkaar in de publieke ruimte, de metro of de lift nauwelijks aankijken. Hij vroeg zich af wanneer we besloten hadden om ons zo te gedragen en ontwierp een carrousel waarin mensen wél naar elkaar kijken. Je mag zelf weten wat je doet: zwijgen, praten, zingen. Alleen de ander aanraken mag niet, daarvoor moet je toestemming hebben.

Een opwindende nieuwe stem

Om kijken en gezien worden draait het ook in het werk van Lemohang Jeremiah Mosese (41), een opwindende nieuwe stem in de Afrikaanse cinema. Mosese is een visuele kunstenaar uit het koninkrijk Lesotho, het geheel door Zuid-Afrika omsloten land dat in 1966 onafhankelijk werd. Voor de tentoonstelling maakte hij een compositie met de titel Bodies of Negroes. I Will Sculpture God, Grim and Benevolent.

Het is even zoeken, maar na verloop van tijd wordt duidelijk dat zijn zevendelige videoinstallatie over de representatie van het zwarte vrouwenlichaam gaat. Iets concreter: we zien hoe het lichaam van een stervende moeder wordt gewassen door haar dochters, en voordat je het weet word je meegezogen in een indrukwekkend ritueel.

Leopold Emmen, Filmwork for Eye: 5 Scenes at a Walking Pace, 2021, Architectonische installatie met gekleurd licht en geluid.
 Beeld Studio Hans Wilschut
Leopold Emmen, Filmwork for Eye: 5 Scenes at a Walking Pace, 2021, Architectonische installatie met gekleurd licht en geluid.Beeld Studio Hans Wilschut

Een beetje detectivewerk is ook vereist bij Jia Zhang-ke (51) die al ruim twintig jaar tot de top van de Chinese cinema hoort. In Still Life, bekroond met de Gouden Leeuw in Venetië, stond hij stil bij de mensenmassa’s die hun huizen kwijt raakten door de bouw van de Drieklovendam in de Yangtze. Voor deze expositie maakte hij Close-Up, een uit vijf schermen bestaande videoinstallatie. Uitgangspunt zijn de vele beveiligingscamera’s die in het Chinese straatbeeld zijn verschenen.

Druk kruispunt

Uit vier verschillende hoeken zien we een druk kruispunt: auto’s, fietsers en voetgangers die door camera’s worden geregistreerd. Maar pas op het vijfde scherm wordt een verhaal zichtbaar, en zie je passie en emotie, omdat Jia ingrijpt als regisseur. Hij zoomt in op een gewonde jongeman die tussen het drukke verkeer een eenzame, beetje verwarde indruk maakt. Doordat Jia scherp stelt op de man, creëer je in je hoofd een verhaal. Wat is er met hem aan de hand? Hoe ernstig is zijn verwonding? Trilt hij? En zien we eigenlijk wel de werkelijkheid? Of een enscenering?

Lucrecia Martel, The Passage, 2021, Installatie met dieptecamera’s.  Beeld Studio Hans Wilschut
Lucrecia Martel, The Passage, 2021, Installatie met dieptecamera’s.Beeld Studio Hans Wilschut

Jia Zhang-ke wordt niet voor niets de chroniqueur van 21ste eeuws China genoemd. Hij registreert een gezicht in de menigte, zoekt steeds het verhaal achter het individu. Je voelt bij hem de levenskracht van de cinema. Heel mooi dat de tentoonstelling bij de gewonde jongeman in China begint en bij de stervende moeder in Lesotho eindigt.

Vive le Cinéma!

De tentoonstelling ‘Vive le Cinéma! Art & Film’ en het begeleidende filmprogramma zijn de hele zomer, tot en met 5 september, te zien in het Eye Filmmuseum in Amsterdam. Zie www.eyefilm.nl en www.vivelecinema.online.

This is Not a Burial, It’s a Resurrection van de Lesothaanse regisseur Lemohang Jeremiah Mosese gaat op 29 juli in première in de bioscoop.

Lees ook:

Het alledaagse absurdisme van Jacques Tati

Zes films van de Franse cineast Jacques Tati zijn gerestaureerd en nu online te bekijken. Het zijn meesterlijk geconstrueerde, visueel uitbundige films, inspiratiebron zijn voor latere regisseurs als Steven Spielberg en David Lynch.

Fans maken zelf zulke goede Star Wars-films, dat ze ruzie krijgen met de grote studio’s

Een nagemaakte Indiana Jones of Star Trek film? In Nederland is de fanfilm nog niet van de grond gekomen maar in de Verenigde Staten is het een fenomeen, compleet met rechtszaken van grote filmstudio’s.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden