Boekrecensie

In de spraakmakende debuutroman van Kelly vertrekt de volledige zwarte bevolking uit het zuiden

William Kelley

Het spraakmakend debuut van William Kelley is eindelijk vertaald.

De Afro-Amerikaanse schrijver William Melvin Kelley laat in zijn in 1962 verschenen en nu pas vertaalde debuutroman ‘Uit de Maat’ de complete zwarte bevolking vertrekken uit een fictieve zuidelijke staat. De witte mannen staan erbij en kijken ernaar. Wat nu? Maar niet hetgeen volgt op de uittocht is het onderwerp van de roman, maar hoe het zover is gekomen. ‘Uit de Maat’ is een gloedvol, dichterlijk, droevig en ook nu nog urgent boek dat iedereen zou moeten lezen.

De directe oorzaak van de exodus van Afro-Amerikanen is het handelen van één man: Tucker Caliban, een zwarte pachter die zijn land met zout bestrooit, z’n huis in brand steekt en zonder er verder een woord aan vuil te maken met zijn jonge gezin naar het noorden vertrekt. Het is geen activist, deze Tucker, hij moet niets hebben van de demonstranten met hun bordjes en leuzen. Hij doet simpelweg wat hij moet doen, en juist die raadselachtige daadkracht maakt zijn actie zo onweerstaanbaar en betekenisvol. De maat is vol, zo blijkt ineens, voor het zwarte deel van de bevolking in de staat.

Witte vertellers

De situatie is op zich al een briljante parabel, maar de meesterzet van Kelley is het vertelperspectief. Hij kiest ervoor uitsluitend blanken aan het woord te laten. De gebeurtenissen rond Tucker worden beschouwd door verschillende figuren, jong, oud, man, vrouw, rijk, arm, maar ze zijn allen wit. Alsof de schrijver wil zeggen: dit is jullie probleem, beste boze witte mensen. Want mensenlief, wat zijn ze in de war, wat zijn ze bezig met dit vraagstuk, en wat zijn ze ten slotte ook woedend.

Toch is Kelley niet uit op een lange, allegorische vorm van pamflettisme. Hij is begaan met het lot van zijn witte vertellers, van hen die deugen in ieder geval: de achtjarige Harold, die met Tucker bevriend was, en Willsons - nazaten van de rijkste grondeigenaren van de staat - vader, moeder, zoon en dochter. Kelley laat ze zien in hun machteloosheid. Zo wordt het niet alleen het verhaal van Tucker en de haast bijbelse uittocht die hij in gang zet, maar ook het verhaal van deze (witte) mensen, gevangen in hun vooroordelen en in hun wanhopige streven toenadering te zoeken. Het menselijke en het mythische, Kelley weet het op schitterende wijze te verbinden.

In de openingsscène zien we de ‘mannen van de veranda’, een gezelschap white trash dat dagelijks rondhangt bij de ingang van een dorpswinkel, ze blikken terug op een oude dorpslegende. Er wordt verhaald van een reusachtige slaaf, met ontzag ‘de Afrikaan’ genoemd, die bij zijn aankomst in Amerika uit het slavenschip ontsnapte. “De Afrikaan rende de heuvel af, ook al sjouwde hij waarschijnlijk meer dan honderd kilo aan ketenen met zich mee, en hij zwaaide ermee in het rond, brak zeven of acht armen en een been en baande zich zo een pad.” Zijn eigenaar gaat verbeten op jacht: “Hij zal voor me werken. Ik zal hem breken, ik moet hem breken.” Maar breken doet hij hem niet. Wel doodt hij de Afrikaan en ontfutselt hem zijn kind.

De mannen van de veranda

Deze ‘eigenaar’ is een machtige voorouder van David Willson, een van de vertellers. Het kind van de Afrikaan zal nazaten krijgen, van wie Caliban Tucker er één is. Zo verknoopt Kelley handig heden en verleden in een surrealistische scène die op zichzelf ook weer een parabel is: de Afrikaan staat voor de kracht en vrijheidsdrift van de zwarte bevolking, de blanken menen abusievelijk dat de Afrikanen hun eigendom zijn en creëren zo een groot probleem.

Het moet vermeld dat in het origineel uit 1962 talloos vaak de woorden negro en nigger staan, waarbij ‘negro’ de in die tijd gebruikelijke benaming is van de Afro-Amerikanen en ‘nigger’ een scheldwoord. In de vertaling worden ‘neger’ en ‘nikker’ gehandhaafd (en in een disclaimer uitgelegd). Zelf vond ik het gebruik van die woorden schokkend maar ook passend, omdat het de haast achteloze vanzelfsprekendheid van het racisme blootlegt.

De gebeurtenissen rond Tucker Caliban en het vertrek van de zwarte bevolking krijgen diepgang in de prachtig geschreven hoofdstukken waarin de eenzame David Willson en zijn even eenzame vrouw aan het woord komen. We komen steeds meer over Tucker te weten, maar ook over de goedwillende doch vrij machteloze blanke upper class in het Zuiden. Aan het einde van het boek keren we terug naar de ‘mannen van de veranda’. Voor hen hoort Willson bij een elite die door hen net zo gehaat wordt als de zwarte bevolking, maar die ze niets aandoen, omdat ze dan problemen krijgen. Die problemen krijgen ze natuurlijk toch wel, want wie moet nu het werk van de zwarten doen?

Omslag ‘Uit de maat’Beeld Atlas Contact

In het grimmige slot koelen de mannen van de veranda hun wezenloze woede dan maar op een zwarte dominee. De kille blik waarmee ze hem bezien is voelbaar: “Het was een blik die erop wees dat de schakelaar van het mechanisme dat een mens tot een menselijk wezen maakt al was omgezet; de blik zei: we gaan vechten. We hebben geen tijd om te praten en daar is ook geen enkele reden voor: het geweld is al met ons, deel van ons.”

‘Uit de Maat’ is een unieke allegorie over de zwarte beweging in de VS in de jaren zestig, maar ook over racisme, elitehaat en de ‘kille blik’ in onze tijd.

Oordeel: prachtig geschreven parabel verbindt het menselijke en het mythische

Woke

William Melvin Kelley (1937-2017) introduceerde in 1962 het begrip ‘woke’ in een artikel in de New York Times met de zin ‘If you’re woke, you dig it’. ‘Woke’ werd de benaming voor bewustwording van rassenongelijkheid. In 2013 werd het woord opnieuw opgepikt door de internationale activistische groep Black Lives Matter. Kort na het spraakmakende artikel verscheen Kelley’s bekendste boek, zijn debuutroman ‘A Different Drummer’ (‘Uit de maat’), waarmee hij zijn naam vestigde. Zijn talent werd vergeleken met James Baldwin en William Faulkner. Zijn werk werd nadien steeds experimenteler.

William Melvin Kelley, Uit de maatVert. Arthur Wevers (Atlas Contact); 240 blz. € 22,90

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden