Interview

In de romans van Sally Rooney (27) groeit een nieuwe generatie op

Sally Rooney Beeld Richard Saker / Observer / eyev

Deze week verschijnt ‘Normale mensen’, de Nederlandse vertaling van de tweede roman van de Ierse schrijver Sally Rooney. Zevenentwintig jaar nog maar en nu al een veel gelauwerd auteur. Rooney wordt geroemd om haar psychologie. “Ik vind het interessant om te zien hoe sekse en klasse uitwerken in de kleinste interacties tussen mensen.”

Schrijver Sally Rooney is groot in Dublin. Of nu ja, groot. Het meisje dat op zaterdagochtend een toeristische rondleiding door de klassieke gebouwen van Trinity College verzorgt, Dublins universiteit waar Rooney eerder studeerde, en die enthousiast de studentenkamer van Oscar Wilde aanwijst, heeft wel van Rooney gehoord maar kan haar naam niet direct plaatsen. Maar in een bushokje hangt haar hoofd op een poster, en in de boekhandel ligt haar nu ook in het Nederlands verschenen roman ‘Normal People’ in hoge stapels op de hoek van de tafel.

Ook in buurland Engeland doet Rooney het goed. The Irish Times berichtte vorige week, toen bekend werd dat Rooney als jongste winnaar ooit de Costa Novel Award – een belangrijke Britse literaire prijs – had gewonnen, over affiches in Londense etalages met daarop de tekst: ‘Jazeker, we hebben Sally Rooney op voorraad.’ In een half jaar tijd verkocht ze van ‘Normal People’ in eigen land 20.000 en in Engeland 80.000 exemplaren.

Ze is Iers, maar Rooney legt meer de vinger op de tijdgeest dan dat ze nou in de lokale literaire traditie voortzet. Het draait in haar romans ‘Gesprekken met vrienden’ en ‘Normale mensen’ niet om de katholieke kerk of de Troubles, om armoede en grote gezinnen, maar om tieners en twintigers in Dublin. Rooney schrijft over onzekerheid, vriendschap, seks, eenzaamheid.

Over de bekende opgroeiproblemen, maar door Rooney zo sensibel en intelligent verwoord, dat je er na afloop toch iets meer van denkt te snappen, hoe dat is, jong zijn in de 21ste eeuw. Het is er in dit seksueel vrije maar hyperbewuste digitale tijdperk niet simpeler op geworden.

Jonge vrouwen

‘Normale mensen’ herinnert nog het meest aan het werk van Amerikaanse generatiegenoten als Greta Gerwig (van de films ‘Ladybird’ en ‘Frances Ha’) en schrijver Lena Dunham (‘Girls’). Rooney voelt zich gevleid met de vergelijking met Greta Gerwig (‘Zo’n goede observator van de ervaring van jonge vrouwen, ik vond ‘Ladybird’ heel goed’) maar met Lena Dunham voelt ze zich minder verwant. “Ik schrijf niet over millennials die zich niet weten te handhaven in de volwassen wereld. De problemen van mijn personages hebben te maken met de sociale en economische systemen waar ze deel van uitmaken.”

In een rumoerig hipstercafé in Dublin geeft Rooney gedecideerd en snel antwoord op vragen, vriendelijk maar gereserveerd, terwijl ze ondertussen haastig een broodje eet. Ze werkt aan een script van ‘Normale mensen’ voor een verfilming, maar ze wordt steeds gestoord door de prijzen die ze in ontvangst moet nemen en journalisten die haar willen interviewen. Af en toe stemt ze toe.

Optredens en interviews vindt Rooney ‘nogal stressvol’. Ze hecht aan haar privacy. ‘Schrijvers worden cultureel veel te belangrijk gemaakt’, tweette ze vlak voor verschijning van haar tweede roman om vervolgens tijdelijk van het twittertoneel te verdwijnen om de golf reacties op het boek voor te zijn.

Ethische kwestie

“Ik schrijf fictie. Mijn eigen leven is niet zo interessant”, antwoordt ze op de vraag of ze bewust tegen de stroom ingaat door literaire romans te schrijven in een tijd waarin juist de interesse in het levensverhaal van een schrijver zo groot is. “Het is ook een ethische kwestie voor me: mijn verhaal is niet alleen van mij maar ook van mijn vriend, ouders, familie, vrienden. Die zitten helemaal niet op een verschijning in een van mijn boeken te wachten. Bovendien: juist het verzinnen vind ik heerlijk. Die vrijheid om te spelen met personages. Ze zijn helemaal van mij.

“Ze moeten ook helemaal van mij zijn anders zouden ze me niet kunnen verrassen. Als ik een verzonnen figuur dingen laat doen dan kan ik zelf die figuur ook beter leren kennen. Schrijven is interessant omdat je een personage in verschillende situaties kan uitproberen. Bij mijn zus zou ik de antwoorden al weten. Plus: als ik non-fictie schreef zou ik mij door de waarheidsclaim veel meer geremd voelen. Ik kan mijn personages problemen bezorgen die ik wil dat ze hebben en ze ook weer wegnemen. Natuurlijk put ik daarbij ook uit mijn eigen leven, maar wie alleen maar geïnteresseerd is in mijn levensverhaal, ontkent het creatieve werk dat ik als schrijver doe, of ik nu iets deels uit de werkelijkheid haal of het helemaal verzin.”

En schrijven kan Rooney. Haar lezen is een ongemeen spannende ervaring. ‘Ze kruipt in je hoofd’, schreef het Amerikaanse tijdschrift The New Yorker in een recent profiel. Dat zit hem oppervlakkig gezien niet in de plot die lijkt op andere plots. ‘Normale mensen’ gaat over de knipperlichtrelatie, vriendschap-met-seks, tussen Marianne en Connell, twee millennials die er lang over doen tot ze door krijgen dat ze samen iets heel bijzonders hebben.

Marianne komt uit een kil rijk gezin (agressieve broer, onverschillige moeder die werkt als advocaat, vader dood) Connell uit een warm arm nest, crimineel angehauchte onderklasse, maar wel een liefhebbende alleenstaande moeder. Connells moeder maakt schoon bij die van Marianne. Op de middelbare school in de Ierse provincieplaats is de mooie, atletische Connell populair, en de nerdy Proust lezende, altijd te snel redenerende Marianne een buitenbeentje. Op het elitaire Trinity College in Dublin draaien de rollen om.

Klinkt dit als een schematisch coming-of-age- drama, Rooney’s originaliteit schuilt in haar sensitiviteit en inzicht. Ze floreert in dialogen waarin mensen nooit precies onder woorden brengen wat ze bedoelen en in het commentaar dat die wankele inborst subtiel openbaart.

Klasseverschil

Ze schrijft over mishandeling en verwaarlozing, over seksisme en klassenverschil, eenzaamheid en het gemis aan gemeenschapszin, alles op de vierkante millimeter, het politieke is intiem geworden. “Het gaat me erom hoe persoonlijke relaties gevormd worden door klasseverschil en gender”, zegt ze. “Ik vind het interessant om te zien hoe die verschillen uitwerken in de kleinste interacties tussen mensen”.

Haar empathie met kwetsbare scholieren leverde haar al de bijnaam ‘Salinger van de snapchat-generatie’ op maar dat vindt ze maar ten dele waar. “Ik zat zelf nooit op snapchat. Maar oké, ik zie wel een verwantschap: in psychologie, in de lange dialogen, die vingerafdruk is er zeker. Mijn personages zijn net als de zijne geletterd, jonge boekenwurmen, neurotisch, alleen ze wonen in provinciaal Ierland, niet in Manhattan. En mijn personages vechten niet tegen volwassen hypocrisie maar tegen systemen. Hun maatschappelijke onvrede is meer uitgesproken. Salingers personages doen nooit een politieke uitspraak.”

Gaan de jongeren in ‘Gesprekken met vrienden’ inderdaad met elkaar in discussie over Marx en feminisme, de personages in ‘Normale mensen’ zijn zeker geen activisten, eerder lezers en dromers. “Ze hebben nog geen besluit genomen over de rest van hun leven” zegt Rooney. “Er zijn in Ierland ook niet zoveel ingangen voor jongeren om deel te nemen aan het politieke leven.

“Er bestaat sowieso een grote kloof tussen de staat, de traditionele instituties – zo is 95 procent van de scholen nog steeds in handen van de katholieke kerk – aan de ene kant en de progressievere bevolking aan de andere kant. Dat bleek ook uit de uitkomsten van de referenda over de abortuswetgeving en het homohuwelijk.”

Engagement

Rooney zelf roert zich wel in het politieke debat in Ierland op uitgekiende momenten. Zo hield ze in de krant een hartstochtelijk pleidooi voor de nieuwe Ierse abortuswet die mei vorig jaar met grote meerderheid werd aangenomen. Het engagement heeft ze van huis uit meegekregen. Ze groeide op in een links gezin in County Mayo in West- Ierland, met (inmiddels gescheiden) ouders en twee zussen. Haar moeder was directeur van een cultureel centrum, haar vader ingenieur, allebei grote lezers. Het huis stond vol met boeken. Ze had een harmonieuze jeugd, behalve dat ze zich op de middelbare school enigszins een buitenstaander voelde.

“Mijn eigen ervaring op school leek wel op die van Marianne, ja, al werd ik wel goed behandeld door mijn klasgenoten. Maar ik voelde me toch niet aangesloten bij de sociale wereld daar. Ik snapte de regels niet. Ik zat op een katholieke meisjesschool, maar er was ook een jongensschool in de stad en de jongens waren heel belangrijk voor de meisjes.

“Alles draaide om wie met wie uitging en dat was een groot mysterie voor me. Ik had zelf geen enkele mannelijke vriend. Het was niet alsof er een wedstrijd aan de gang was en ik die verloor, ik deed gewoon niet mee aan de wedstrijd. Pas op de universiteit begon ik de sociale regels te begrijpen, hoe je eraan mee kon doen, welke mensen bovenaan de ladder staan.”

Als student op Trinity College doet Rooney mee aan debattoernooien, waar ze hypernerveus en ‘ star-struck’ aan begint, maar heel goed in wordt. Op haar 22ste is ze Europees debatkampioen. In 2015 beschrijft ze haar ervaringen in een essay in de Dublin Review. Populair worden is simpel in de debatgemeenschap: wie het debat wint krijgt de meeste aandacht.

“Populariteit is niet langer een mysterieuze schikking van persoonlijke loyaliteiten volgens een sociale code die ik niet begrijp”, schrijft Rooney. “Populariteit is gelijk aan succes.” Ze stopt als de rituele verdediging van allerlei standpunten haar tegen gaat staan en de overwinningen gaan vervelen. “Als je meedoet aan een spel leer je de anderen beter kennen, maar overwinningen geven je alleen maar meer inzicht in je zelf”.

Het fundament van haar schrijfcarrière is ondertussen wel gelegd. Na het essay wordt ze benaderd door een literair agent die meer van haar wil lezen en die ze het manuscript van ‘Gesprekken met vrienden’ geeft. De jarenlange oefening in de ‘geritualiseerde abstracte sociale agressie’ in het debat heeft haar vruchten afgeworpen. Dat blootleggen van de minieme machtsverschuivingen in het sociale verkeer vormt de kern van haar werk.

Neem bijvoorbeeld de scène waarin de onhandige Marianne in blote jurk ietwat ongemakkelijk maar toch ingenomen met zichzelf op een feestje belandt, verbaasd het effect registreert (‘de barman kijkt openlijk naar haar borsten terwijl hij tegen haar praat’), zich moed indrinkt, en vervolgens vernederd wordt door een agressieve feestganger die in haar borst knijpt.

Sociaal gemak

Of later, als de provinciale, conformistische Connell bij zijn eerste ontmoetingen op het meer geprivilegieerde Trinity College ieder sociaal gemak verloren heeft. “Vroeger thuis leek zijn verlegenheid nooit een echt obstakel voor zijn sociale leven, want iedereen wist al wie hij was en hij hoefde zich nooit voor te stellen of zijn persoonlijkheid te profileren”, schrijft Rooney.

“Als er al sprake van een persoonlijkheid was leek die iets wat buiten hemzelf stond en eerder werd bepaald door de mening van anderen dan door iets wat hij zelf deed of maakte. Nu heeft hij een gevoel van onzichtbaarheid, nietsheid, hij heeft geen reputatie die bij anderen tot aanbeveling kan strekken.”

Teder schrijft Rooney in ‘Normale mensen’ over het lichaam, over de eerste seksuele ervaringen; roerende observaties die je het gevoel geven een privéwereld binnen te gaan. “Ik moest onderzoeken wie deze mensen zijn en hoe ze zich uiten, zowel in gesprekken als in hun seksuele relatie”, vertelt ze.

“In het begin van het boek zijn ze nog maar kinderen. Ze weten niet wat ze doen. Ze worden overweldigd door hun gevoelens voor elkaar en ze missen het vocabulaire. Het was zeker lastig om die scènes te schrijven. Ik wilde de lezer het gevoel geven hoe machtig die ervaringen zijn. Het moest waarachtig zijn.”

Blij is ze met de enthousiaste ontvangst van haar romans. Al was er ook kritiek. Bij haar debuut werd er geklaagd over salonsocialisme van verwende jongeren. Na ‘Normale mensen’ kwam er kritiek dat ze te veel schreef over onzekerheden, over nuffige meisjes wier grootste verdriet het is dat een jongen ze niet leuk vindt. Hoe verhoudt zich dat tot haar feminisme?

Vrouwelijke leiders

Ze haalt haar schouders op. Rolmodellen interesseren haar niet, zegt ze. “Ik had niet iemand nodig om me erop te wijzen dat vrouwen goede leiders zijn en een belangrijke rol vervullen in het publieke leven. Mijn werkende moeder was de baas ergens. Het was nooit een vraag voor me of vrouwen niet capabel zouden want dat zijn ze en waren ze, al was ik me ook vrij snel bewust van de ongelijkheid in de samenleving.

“Ik schrijf vanuit het geloof dat er een betere wereld mogelijk is, dat mensen compassie kunnen voelen, genereus kunnen zijn. Maar ik schrijf mijn romans niet om iets te bewijzen. Het gaat me om te observeren hoe pijnlijk ervaringen voor jonge vrouwen, voor jonge mensen in het algemeen kunnen zijn. Het gaat me om de complexiteit en subtiliteit van die ervaringen.”

Sally Rooney: Normale Mensen. Vert. Gerda Baardman. Ambo Anthos; 253 blz. € 20,99

Beeld -

Lees ook: 

Je verschuilen achter glimlachjes en ‘small talk’

De Ierse Rooney schittert met verhullende dialogen in haar debuut over een perfectionistische millennial. 

Als de liefde een ziekte zou zijn

Hanna Bervoets (1984) wordt gerekend tot de grote talenten van de Nederlandse literatuur. Haar vierde roman ‘Efter’ bevestigt haar aanleg voor het ontrafelen van sociale processen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden