Boekrecensie

In de romans van António Lobo Antunes zit je steeds in het hoofd van één of meerdere vertellers

Omslag ‘Voor wie in het donker op mij wacht’Beeld RV

António Lobo Antunes kruipt in de tuimelende geest van de 79-jarige Celeste, soms haarscherp, soms kierewiet.

In de romans van de Portugese schrijver António Lobo Antunes (1942) zit je steeds in het hoofd van één of meerdere vertellers, in hun eenzame universum waar de herinneringen associatief over elkaar heen tuimelen. De stream of consciousness - techniek leent zich ook perfect voor zijn meest recente roman ‘Voor wie in het donker op mij wacht’, waarin we getuige zijn van het laatste levensjaar van een alzheimerpatïente. 

Deze Celeste is een 79-jarige vrouw die in haar kleine appartement in het sjofele hart van Lissabon verzorgd wordt door een oudere vrouw, onder toezicht van de neef van haar laatste echtgenoot die ooit beloofd heeft de zorg voor haar op zich te nemen en die daar langzamerhand het liefst zo snel mogelijk van af wil, azend op het appartement.

Monoloog

De roman is goeddeels één lange innerlijke monoloog gelardeerd met het gesproken woord van de omstanders: ‘de dokter’ , ‘de vrouw die mij verzorgt’ en ‘de neef van mijn man’ die over haar praten waar ze bij is en door wie ze zich vaak slecht begrepen en beoordeeld voelt.

“‘Het heeft geen zin om dat te blijven zeggen over vijf minuten is ze het alweer vergeten’ / overtuigd dat ik kierewiet was, maar ik vergeet niets, ik hoef bijvoorbeeld mijn ogen maar dicht te knijpen en ik zie Faro voor me, met alle straten tot aan de golven, alleen wel ouder natuurlijk, het is ook niet gek dat ik minder energie heb, er zijn zoveel jaren verstreken”.

Of: “de neef van mijn man tegen de dokter / ‘Ze denkt dat ze nog steeds in Faro is’ / en ik dácht helemaal niet dat ik in Faro was, ik wás gewoon in Faro, de meeuwen in een rij op de hoge muur, de wilde eenden die in het water doken en ineens bovenkwamen met spartelende visjes in hun bek, die ze in één keer doorslikten”.

Haarscherpe herinneringen

Zo trekken in haar hoofd vaak haarscherpe herinneringen voorbij aan haar jeugd in de Algarve, haar ouders, haar leven als tweederangs actrice in Lissabon, haar twee huwelijken.

In haar beleving lijkt alles uit het verleden zich in het nu af te spelen. Wat er op het laatst overeind blijft in haar afbrokkelende geheugen zijn flarden van indringende scènes, gedetailleerde beelden en zinnetjes gesproken woord die een leven lang zijn blijven hangen en als een refrein door haar hoofd gonzen (‘mannen begin er niet aan kind’). De minimale interpunctie, met meer komma’s dan punten, versterkt het effect van de koortsachtige stream of consciousness.

In deze caleidoscopische aaneenschakeling - nu eens begrijpelijk associatief, dan weer volkomen van de hak op de tak - zijn de man-vrouwverhoudingen in de macho-samenleving van Portugal en, hoe dan ook, de eenzaamheid binnen het huwelijk, een terugkerend thema. 

Zoals gebruikelijk bij Lobo Antunes wordt het tragikomische theater van de menselijke existentie stevig gedrenkt in saudade opgevoerd, maar naast alle melancholie is er ook altijd ruimte voor relativerende en bevrijdende humor in soms hilarische scènes. Met zijn speelse geest maakt Lobo Antunes regelmatig een slapstickachtig pandemonium van het intermenselijk bedrijf. Je zou willen dat hij nog eens een roman zou schrijven louter gewijd aan de misverstanden en gefnuikte verwachtingen in liefde en huwelijk.

Onbekende lach

En de inmiddels 75-jarige auteur lijkt zich nog meer dan ooit tevoren bewust van de vergankelijkheid van onze levens - het verval, de aftakeling, ziekten en gebreken, gebroken dromen.

Een ander steeds weer opspelend motief in het hoofd van Celeste is de nostalgische herinnering aan haar ouders, in het bijzonder aan haar te vroeg overleden vader met wie ze als opgroeiend meisje een speciale band had. Lobo Antunes weet dat in buitengewoon ontroerende scènes te verbeelden: “’hun stemmen zuiver, zo jong nog, allebei, hoe is het mogelijk, nog geen dertig, als ze lachten lachte ik ook, blij dat ik hun dochter was, kom nu naar me toe en hou mijn hand vast, als jullie mijn hand vasthouden kan ik het, blijf ik in leven, sta ik op, bij jullie in Faro, wat kan het toneel mij schelen, ik trouw niet, ik word niet oud, we blijven met ons drieën langs het water wandelen, doe Chaplin na, papa, doe Charlie Chaplin voor me na, mijn moeder vertederd / ‘Híj zou eigenlijk bij het toneel moeten’”

Omslag ‘Voor wie in het donker op mij wacht’

Op sommige dagen fantaseert Celeste over een reisje naar de Algarve om haar ouders en de wereld van haar jeugd terug te zien, maar die bestaan alleen nog in haar hoofd. Dit is wat er aan het eind van de rit overblijft: niet alleen de mallen van je bestaan, maar ook ‘dingen waarvan je dacht dat je ze vergeten waren en die je toen van geen belang vond maar waarvan je nu ze voorbij zijn zeker weet dat ze mooi waren, stemmen, mensen, een onbekende lach ergens’.

Deze indringende en ontroerende roman - het zoveelste pareltje in zijn omvangrijke oeuvre - roept weer eens de vraag op wanneer Lobo Antunes nu eindelijk eens de Nobelprijs krijgt. Er zijn niet zoveel schrijvers die op zo´n volstrekt eigenzinnige manier de condition humaine in kaart weten te brengen.

OordeelEen pareltje: indringend, ontroerend, hilarisch.

António Lobo Antunes
Voor wie in het donker op mij wacht
Vert. Harrie Lemmens
Ambo-Anthos
370 blz., 
€24

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden