Recensie

In de prenten van Piranesi zit altijd wel een rookpluim, een brandje, onraad

Gezicht op het Sint-Pietersplein te Rome, 1772. Beeld Museum Boijmans Van Beuningen

BEELDENDE KUNST
‘De duizelingwekkende verbeelding van Piranesi’
Tot 1 september in De Kunsthal in Rotterdam
★★★★☆

Kunstenaar M.C. Escher, schrijver Harry Mulisch, filmmaker Fritz Lang: ze lieten zich allemaal inspireren door de fantasie-architectuur van de prenten van Giovanni Piranesi. Maar Piranesi tekende en etste meer dan duistere kerkers en duizelingwekkende hoogtes alleen. In de Rotterdamse Kunsthal zijn nu meer dan zeventig grote prenten te zien uit de collectie van museum Boijmans van Beuningen, dat net voor verbouwing gesloten is. Daaruit blijkt dat Piranesi ook voor andere onderwerpen een eigen perspectief koos. Er is altijd wel een opstootje te ontdekken.

Het is een van de vreemdste uitschieters in de tentoonstelling: een prent van Piranesi van een marmeren schoorsteenmantel uit 1769, met keurig uitgewerkte krullen en details. De verrassing zit in de schouw zelf: daar brandt een vuurtje. En als je dat hebt gezien, zie je later ook bij veel andere prenten van Piranesi een rookpluim, een brandje, onraad.

Piranesi had in zijn geboorteplaats Venetië een opleiding als architect gevolgd en bij die opleiding hoorde ook teken- en etsles. Op zijn twintigste kwam hij naar Rome, daar raakte hij onder de indruk van de resten Romeinse architectuur die nonchalant over de stad waren verspreid. Het was de tijd van het Campo Vaccino, het koeienveld: het Forum Romanum was zo lang aan de elementen overgelaten dat er koeien graasden tussen de ruïnes. 

Koeien, honden, katten

In plaats van tekeningen te maken waarin de oorspronkelijke architectuur tot zijn recht kwam, zoals zijn neo-classicistische tijdgenoten deden, besloot Piranesi te tekenen wat hij zag, het hier en daar zelfs nog wat te overdrijven. In zijn serie prenten ‘Vedute di Roma’ zijn de stenen verweerd, overgroeid met struiken en soms zelfs bomen, en staan overal koeien, honden, katten. De serie werd populair onder bezoekers van de Eeuwige Stad, die de prenten meenamen als souvenir.

Piranesi’s voorliefde voor het verweerde betekende niet dat hij de architectuur verwaarloosde, integendeel. Hij werd ook archeoloog genoemd, een beroep dat in die tijd nog nauwelijks bestond. In zijn prenten maakte hij van een paar gevonden Romeinse scherven weer een hele vaas, en reconstrueerde ook de gebouwen: precies wat archeologen later ook in werkelijkheid zouden doen.

In Rotterdam hangen de prenten losjes in series bij elkaar, wonderlijk hoe makkelijk je als eenentwintigste-eeuwse kijker zo kunt worden meegenomen in de zwart-witprenten. Piranesi weet elk detail te verlevendigen, te dramatiseren, overal zitten en staan voorbijgangers met elkaar te praten of staren ze peinzend voor zich uit, en brandt er wel ergens een vuurtje. Bovendien zijn de mensfiguren steeds net een tikje te klein voor de gebouwen. Alsof de Romeinse architectuur is blijven groeien en de mensheid erachteraan hobbelt.

Melancholie

Het is precies dat drama dat Piranesi na zijn dood zo beroemd maakte: de Romantiek smulde van zijn melancholische verbeeldingskracht. De grootste populariteit kreeg hij daar met zijn serie Carceri, ‘kerkers’. Een eerste versie publiceerde hij in 1749, in de tentoonstelling hangen er meerdere prenten van: Piranesi verloor zich in een fantasiewereld van eindeloze kerkers, bevolkt door mensen zonder toekomst, overgelaten aan de grillen van de architectuur. Die eerste editie was nog aarzelend, met dunne lijnen; het was de tweede editie, uit 1761, waarmee hij zichzelf onsterfelijk maakte. Alsof hij houtskool in handen had, zo zwart en grof zijn de lijnen en figuren op de voorgrond, op de achtergrond blijft het licht, zodat de diepte in de gangen en trappen nog onmetelijker is.

Eén portret hangt er in Rotterdam van Piranesi, gemaakt op zijn dertigste. Hij kijkt de portret-tekenaar argwanend aan. Zijn bovenlijf is ontbloot, zijn armen zijn veranderd in gebladerte, en van de achtergrond stijgen grote rookpluimen op. Een kunstenaar die net als de gebouwen die hij tekent, de tijd overwint.

Lees ook: 

Boijmans gaat zeven jaar dicht, maar de collectie blijft zichtbaar

Op reis - Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam heeft de deuren gesloten voor een grote verbouwing, maar dat betekent niet dat de collectie uit het zicht verdwijnt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden