Lagos, NigeriaBeeld Getty Images

BoekrecensieMetropolis

In de ogen van Ben Wilson zijn steden een soort Barbapapa’s die kunnen worden wat ze willen

Historicus Ben Wilson over steden en hun smeerolie als motor van de geschiedenis

Grote staatslieden, die hun landen mee naar onafhankelijkheid leidden, idealiseerden het platteland. Mahatma Gandhi noemde het zelfvoorzienende dorp de enige plek waar de geestelijke en morele waarden van India tot hun recht konden komen. “Wanneer we net als in Europa ‘hutjemutje’ in steden gaan zitten, worden we net zo corrupt als Europa”, waarschuwde Thomas Jefferson, een van de founding fathers van de Verenigde Staten, al eerder. Die verheerlijking van Smalltown USA echoot vandaag de dag nog na bij de aanhang van Donald Trump.

Ook de joods-christelijke cultuur is doortrokken van anti-urbanisme, constateert de Britse historicus Ben Wilson in Metropolis. De grootste uitvinding van de mens. In het Oude Testament staan Babylon en andere steden voor hoogmoed, eigenwaan en verderf. Babylon had ‘zijn zonden opgestapeld tot aan de hemel’.

Tegelijkertijd zijn vrijwel alle steden wel­eens bezongen. Is het niet vanwege hun pracht en glorie, dan wel vanwege de kansen die ze bieden. Denk maar aan het vooral door Frank Sinatra grootgemaakte lied ‘New York, New York’ met de zinsnede: “If I can make it there / I’m gonna make it anywhere”.

De magie van steden doet zijn werk. Ze zijn overrompelend en indrukwekkend. Ze zuigen nieuwkomers naar zich toe. Maar een mens kan zich ook hopeloos alleen voelen in alle drukte, kopje onder gaan in erbarmelijke leefomstandigheden of verpletterd worden door het harde leefklimaat.

Geen wonder dat de populariteit van metropolen soms wel even terugloopt, constateert Wilson in zijn overzicht van de geschiedenis van de stad. Met de opkomst van het forensen kozen velen voor buiten wonen of voor een leven in kleinere, iets ruimer bemeten satellietsteden. In Nederland danken plaatsen als Almere, Purmerend en Zoetermeer er de meeste van hun inwoners aan. Maar de steden maakten steeds weer een ­comeback en de langetermijntrend is onmiskenbaar. Cijfers liegen niet. In 1800 leefde slechts drie tot vijf procent van de mondiale bevolking in stedelijke gebieden van enige omvang. In 2050 zal dat naar verwachting gelden voor twee derde van de wereldbewoners.

Bindweefsel

Wilsons grootste interesse ligt niet per se bij het ontwerp of de architectuur van steden. En passant komen die wel aan bod. Zo leert de lezer uit Metropolis dat de straten in het in de vroege Middeleeuwen bloeiende en bruisende Bagdad minimaal zo breed moesten zijn dat twee kamelen elkaar moeiteloos konden passeren. De auteur prijst het Amsterdam van de Gouden Eeuw als een metropool waar imponeren en andere machtsuitingen niet op de eerste plaats stonden: “Het was een stad met oog voor de menselijke maat”. Manhattan dankt zijn aantrekkingskracht volgens Wilson niet alleen aan zijn betoverende skyline, maar vooral ook aan de inrichting op straatniveau, die lang niet zo steriel is als die van de meeste eenentwintigste-eeuwse wolkenkrabbermetropolen.

Ben Wilson

Die constatering raakt aan de belangrijkste focus van het boek: het bindweefsel dat steden bijeenhoudt en tot een succes maakt. Wilson portretteert in zijn hoofdstukken niet alleen steden van Uruk, Babylon en Athene voor het begin van onze jaartelling tot Lübeck, Londen, Amsterdam en Lagos daarna, maar licht daarbij ook steeds verschillende soorten stedelijke smeerolie uit: handel, het woord, liefde en seks, baden, koffie, eten, flaneren. Die benadering geeft het boek schwung.

Al dat bindweefsel verklaart waarom metropolen zelfs op de meest onmogelijke plekken, met de meest onmogelijke leefomstandigheden en in de meest onmogelijke tijden floreren. Zelfs Warschau, in de Tweede Wereldoorlog als geen andere Europese stad zo goed als van de kaart geveegd, herrees uit zijn as. Daarvoor probeerden de inwoners er onder en tussen de puinhopen het beste van te maken.

Binding aan steden maakt talentvol en veerkrachtig en trekt nieuwe beloftes en flexibelen. Die samenballing van groot, ­anders en creatief durven denken creëert nieuwe groei. En met de inwoners veran­deren ook de steden voortdurend. Ze passen zich aan naar aanleiding van nieuwe ontwikkelingen of lopen er op vooruit. Op veel ­plekken ogen ze als een permanente bouwput.

Leegte en saaiheid

Klassieke steden hebben inmiddels in veel gevallen plaatsgemaakt voor oneindige ­agglomeraties. De Amerikaanse schrijfster Dorothy Parker merkte spottend op dat Los Angeles bestond uit “tweeënzeventig voorsteden op zoek naar een stad”. In de populaire cultuur werd de leegte en saaiheid gehekeld van het lied ‘Suburbia’ van de Pet Shop Boys tot de film ‘American Beauty’.

Los Angeles verbleekt inmiddels bij de ongebreidelde groei elders. In 2014 kondigde de Chinese regering de creatie van de hyperverstedelijkte regio Jing-Jin-Ji aan, waarvan steden als Peking, Hebei en Tianjin deel uit gingen maken. 112 miljoen mensen op zo’n 340.000 vierkante kilometer. De echte voetafdruk van zo’n cluster van metropolen is natuurlijk nog vele malen groter.

In veel andere delen van de wereld lijkt van planning nauwelijks sprake. In de Nigeriaanse hoofdstad Lagos zit een bevolking met drie keer de omvang van die van Londen samengepakt op een grondgebied dat drie keer zo klein is. Het verwachte inwoneraantal voor 2040: veertig miljoen.

Maar Wilson ziet in de chaos van Lagos ook veel hoopgevends: dynamiek, innovatie en een groot gevoel voor de feestelijke kant van het leven (met prachtig uitgedoste ­mensen op de uitgaansavonden). Zoals Jefferson, Gandhi en vele anderen dorp en platteland idealiseerden, zo zingt Wilson steeds weer de lof van de stad. Hij is niet helemaal blind voor de schaduwzijden, maar keert toch steeds weer terug bij het wonderlijke aanpassingsvermogen dat hij metropolen toedicht. De ondertitel ‘De grootste uitvinding van de mens’ kreeg het boek niet toevallig.

Barbapa's

De nadruk op die adaptieve kwaliteiten krijgt soms iets van een tot vervelens herhaald mantra en heeft ook wat naïefs. In de ogen van de auteur zijn steden een soort Barbapapa’s die kunnen worden wat ze willen. Zelfs voor de uitputting van energievoorraden, opwarming van de aarde en zeespiegelstijging gaan ze een oplossing vinden, is Wilsons stellige overtuiging. Terwijl tussen de steden die de hoofdrollen vervullen in de hoofdstukken van zijn boek voldoende voorbeelden zitten die hun ondergang tegemoet gingen of hun glorie zagen verbleken door heel wat minder grote uitdagingen van buiten. <<

Ben Wilson
Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.
Vert. George Pape.
Unieboek/Het Spectrum; 544 blz € 49,99

Lees ook:
China roept op: Allemaal terug naar het platteland

In China hangen overal propagandaspandoeken die migranten aansporen vanuit de stad terug naar huis te komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden