OperaFestival d'Aix-en-Provence

In de nieuwe meesterlijke opera ‘Innocence’ van Kaija Saariaho is niemand onschuldig

Beeld uit de opera ‘Innocence’ met linksonder Magdalena Kozená en linksboven (zittend) lerares Lucy Shelton en de Finse ontdekking Vilma Jää (staand). Beeld Jean-Louis Fernandez
Beeld uit de opera ‘Innocence’ met linksonder Magdalena Kozená en linksboven (zittend) lerares Lucy Shelton en de Finse ontdekking Vilma Jää (staand).Beeld Jean-Louis Fernandez

De Finse Kaija Saariaho (68) componeerde een opera voor de eeuwigheid. Alweer een. Het beklemmende drama, over een traumatische schietpartij op een school, werd met groot enthousiasme onthaald tijdens het operafestival in Aix-en-Provence.

In de historie zijn er aardig wat opera’s op te noemen die tijdens de eerste uitvoering uitliepen op rampzalige flops, en later toch enorm populair werden. Maar bij de wereldpremière van Kaija Saariaho’s Innocence was er eigenlijk vanaf de eerste, pikzwarte geluiden van contrafagot, piano en contrabassen geen twijfel mogelijk. Hier, in het Grand Théâtre de Provence, tijdens dit internationale operafestival, waren we getuige van de geboorte van een meesterwerk. Alweer een van Saariaho, wier eerste opera L’amour de loin (2000) inmiddels een klassieker is. En alweer een meesterwerk uit Aix-en-Provence, waar in 2012 ook de zegetocht begon van die andere opera-klassieker, Written on Skin van George Benjamin.

Innocence verhaalt over een traumatische schoolshooting waarbij tien leerlingen omkwamen. Tien jaar later, tijdens een bruiloft, sluimert die catastrofe voortdurend op de achtergrond, als de hoofdrolspelers van toen min of meer toevallig bij elkaar zijn. Het ijzersterke libretto in negen verschillende talen van de Finse Sofi Oksanen ontvouwt zich als een thriller. Beetje bij beetje wordt het drama ontsluierd, en pas helemaal aan het eind weet je wat er zich precies heeft afgespeeld. Met als ontluisterende conclusie dat niemand in Innocence onschuldig is.

Leonardo’s beroemde fresco

Er zijn dertien personages in het verhaal, zeven zangers en zes acteurs. Dat zijn er net zoveel als op Leonardo da Vinci’s Laatste avondmaal in Milaan. Het was op die plek dat Saariaho de eerste ingeving voor Innocence kreeg, en waar ze als steekwoord ‘fresco’ opschreef. Hoe verschillend keken de bezoekers daar naar die dertien fresco-figuren, en hoe hadden die dertien geschilderde personages, apostelen die al snel in alle talen konden spreken, zelf het drama dat zich zou afspelen beleefd?

Saariaho schreef er waanzinnig goede muziek bij, en gaf een hoofdrol aan Vilma Jää, een Finse folklore zangeres die als de overleden Markéta scherp, hoog en precies haar stem inzet, en daarbij rillingen over de rug stuurt. Zij kreeg het meeste applaus van het festivalpubliek. En dat terwijl er toch heuse operasterren als Magdalena Kozená, Sandrine Piau naast Jää op de bühne stonden. De twee diva’s speelden en zongen hun beklemmende rollen met grote overtuiging, en de Nederlands-Iraanse Lilian Farahani maakte indruk in haar eerste grote internationale optreden. Lucy Shelton, die zich uitte in een bijzonder Saariahoaans Sprechgesang, was huiveringwekkend aangrijpend als de lerares in wier klas de schutter dood en verderf zaaide.

Susanna Mälkki, sinds jaar en dag vertrouwd met het werk van haar landgenote, leidde het London Symphony Orchestra door de lucide partituur waarin Saariaho’s meesterlijke handschrift in alle maten hoorbaar is.

Isoldes liefdesdood in Parijse metro

Toen de tengere en bleke Saariaho aan het slot in een rolstoel (vanwege een misstap) het toneel werd opgereden, daalde er een ovatie op haar neer. De uitstekende regie van Simon Stone droeg in hoge mate bij aan het succes van de opera. Ook hij werd toegejuicht. Een avond ervoor werd diezelfde Stone voor zijn regie van Wagners Tristan und Isolde nog weggehoond. En dat geheel terecht, want er was geen touw vast te knopen aan deze exercitie. Die eindigde in lijn 11 van de Parijse metro. Toen Isolde haar beroemde Liebestod had gezongen, stierf zij niet, maar liep ze doodleuk met haar nieuwe liefde Melot, Tristans beste vriend, het perron van station Châtelet op.

De beelden die Stone voor de verzengende opera verzon waren op zich sterk, maar er was geen enkele samenhang met de noten of het verhaal van Wagner in te ontdekken. Zijn idee was om de verschillende stadia in de liefde van de beide hoofdpersonen te onderzoeken. Maar als een concept niet ijzersterk en logisch wordt uitgewerkt, gaat het heilloos kopje onder, zoals hier.

Gelukkig dirigeerde Simon Rattle op deze avond, die van Wagner altijd iets speciaals weet te maken. Het London Symphony Orchestra, geen opera-orkest, speelde de partituur voor het eerst en maakte daar een grote en overtuigende ontdekkingstocht van. Op de bühne stonden grote sterren als Nina Stemme en Stuart Skelton, beter dan dat krijg je ze niet. Vooral Stemme toonde haar overmacht in dit zware repertoire. En naast die vocale kanonnen hield de jonge Nederlandse tenor Linard Vrielink zich in twee kleinere rollen prima staande.

De vrolijke vrouwtjes van Windsor in Verdi's opera ‘Falstaff’ in Aix-en-Provence. Beeld
De vrolijke vrouwtjes van Windsor in Verdi's opera ‘Falstaff’ in Aix-en-Provence.

En dan hadden we nog Falstaff, de opera waarmee Verdi op 80-jarige leeftijd met een grote grijns en lichte tred zijn carrière beëindigde. Regisseur Barrie Kosky voelde die grijns en tred uitstekend aan, en had er een kostelijk geheel van gebrouwen. Voedsel vormde het hoofdbestanddeel van zijn geestige enscenering. In de eerste scène al bereidde Falstaff, fantastisch lenig gezongen en gespeeld door Christopher Purves, een ingewikkelde schotel. Toen hij zich omdraaide bleek hij onder zijn schort in zijn blote reet te staan.

Tijdens changementen klonken bij dicht doek zwoel en sensueel voorgelezen recepten uit de Franse haute cuisine, waarin een gewoon woord als beurre bijna ranzig klonk. De vrolijke vrouwtjes van Windsor zetten op gezag van Shakespeare de dikke, op hun eer en beurs beluste Falstaff, met zichtbaar speelplezier en puike stemmen op zijn nummer. Daniele Rustioni leidde het Orchestre de l’Opéra de Lyon met gezwinde precisie door de sprankelende partituur. Hij wist de vele aartslastige ensembles, waarin alle personages door elkaar heen zingen prima op de rails te houden. Met aan het slot natuurlijk die heerlijke fuga Tutto nel mondo è burla.

Alles op de wereld is maar gekkigheid. Die gekkigheid is in Aix wel uitermate aanstekelijk.

Het festival duurt nog tot en met 25 juli, zie ook festival-aix.com
Uitzendingen op de website van ArteConcert (arte.tv): Le nozze di Figaro (vanaf 9 juli), Innocence (vanaf 10 juli) en Tristan und Isolde (vanaf 8 juli). Mozarts opera is vanavond ook live te zien op het televisiekanaal van Arte.

Lees ook:

Het publiek is terug, en het operafestival in Aix-en-Provence geeft toeschouwers meteen een elektroshock van durf en creativiteit

Na anderhalf jaar operastilte is het internationale festival in Aix-en-Provence groter dan ooit. Met twee keer zoveel opera’s, want ‘met een bangige, teruggeschroefde programmering’ krijg je het publiek niet terug.

Regisseur Lotte de Beer vertelt Mozarts Figaro met groteske piemels en subtiele breinaalden

Seks en macht, daar gaat het over in Mozarts opera Le nozze di Figaro. Zo ziet de Nederlandse regisseur Lotte de Beer dat althans. In haar kleurrijke en venijnige enscenering, die woensdagavond het Festival d’Aix-en-Provence opende, maakte ze dat zeer overtuigend duidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden