Review

In de krant leest hij dat hij dood is

Mattia Pascal is de aartsvader van een hele reeks onaangepaste, modernistische helden.

In de 20ste eeuw is de hele westerse canon zwaar onder vuur komen te liggen. Dit debat over nut en noodzaak van de canon is ook in Italië gevoerd, zij het met vertraging en niet zo heftig als bijvoorbeeld in Amerika. Maar grote verschuivingen hebben zich niet voorgedaan. Tot de canon van moderne Italiaanse klassieken behoort in ieder geval het grote trio Luigi Pirandello, Italo Svevo en Italo Calvino. Meteen daarna komt Carlo Emilio Gadda, maar dan slaat de subjectiviteit toe. Federigo Tozzi, Beppe Fenoglio (in Nederland vrijwel onbekend) en Primo Levi horen erbij, maar dan blijven er nog zoveel kanonnen over: Alberto Moravia, Giorgio Bassani, Giuseppe Tommasi di Lampedusa, Elsa Morante, Cesare Pavese, Antonio Tabucchi...

De laatste decennia van de 19de eeuw worden gedomineerd door het Siciliaanse verismo, met zijn objectieve, onpersoonlijke vertellingen over de negatieve gevolgen van Italië's Eenwording voor het archaïsche en vastgeroeste eiland. Het dringt ook in de 20ste eeuw door; we hoeven maar te denken aan Tommasi di Lampedusa's 'De tijgerkat' (1958).

Het modernisme waarmee in Italië de 20ste eeuw écht begint, vormt de tegenpool van dit verismo. Luigi Pirandello is een van de eerste Italiaanse vertellers die breekt met het paradigma van objectiviteit en onpersoonlijkheid.

Pirandello's 'Mattia Pascal' is het stamhoofd van een lange reeks onaangepaste individuen die te veel nadenken en de weg kwijtraken in het leven. Pirandelliaanse personages ontdekken op een dag dat er niet zoiets bestaat als dé werkelijkheid en raken hierdoor verstrikt in een labyrint van schijnwerkelijkheden.

Vrijbuiter en lanterfanter Mattia raakt verzeild in een ongelukkig huwelijk. Na de zoveelste crisis ontvlucht hij het huis en wint een klein fortuin in het casino van Monte Carlo. Op terugreis leest hij in de krant het bericht van zijn eigen dood. Zijn vrouw heeft namelijk het verdronken lichaam van een zelfmoordenaar geïdentificeerd als dat van haar echtgenoot. De begrafenis, zíjn begrafenis, heeft al plaatsgevonden.

Eenmaal bekomen van de schok kiest Mattia de meest onwaarschijnlijke optie: hij besluit verder te leven, als dode, onder een nieuwe naam: Adriano Meis. De nieuwe naam betekent echter niet automatisch een nieuwe identiteit, en de gedroomde vrijheid blijkt snel een illusie.

De behoefte aan gezelschap leidt al snel tot nieuwe worteling in de samenleving en tot nieuwe ketenen: de 'vrije' Adriano Meis moet telkens liegen en zijn leven (net als dat van Mattia Pascal) blijft steken in oppervlakkige relaties. Hij is een acteur die in de huid van een ander is gekropen: een toeschouwer van, geen deelnemer aan het leven.

De situatie wordt onhoudbaar wanneer Adriano aan den lijve ondervindt dat hij zich nooit volledig aan de maatschappij zal kunnen onttrekken. Bureaucratie maakt het leven van de 'dode' Adriano Meis uiteindelijk tot een ondraaglijk schijnbestaan. Hij kan geen aangifte doen na te zijn bestolen, hij kan zijn geliefde niet ten huwelijk vragen: officieel bestaat Adriano Meis niet en officieel is Mattia Pascal dood.

Zodra deze maatschappelijke ketenen te strak worden, ziet Adriano geen andere uitweg dan opnieuw vluchten. Hij zet zijn eigen zelfmoord in scène en wordt weer Mattia. Maar wat blijkt? Ook in zijn voormalige bestaan is voor hem geen plaats meer. Zijn vrouw is inmiddels gelukkig hertrouwd en zodoende leeft hij voort als 'wijlen Mattia Pascal'.

Aan het begin van de 20ste eeuw vormt 'Wijlen Mattia Pascal' een radicale breuk met verismo en naturalisme. De werkelijkheid heeft meerdere gezichten en laat zich niet vangen in een zogenaamd objectieve vertelling. Een paar jaar later zal Pirandello, in zijn beroemdste essay 'L'umorismo' (1908), de basis van zijn 'humoristische' poëtica verwoorden als het blootleggen van het conflict tussen 'leven' en 'vorm', tussen individu en maatschappij. Het is absoluut geen toeval dat hij dit essay opdroeg aan zijn eigen Mattia Pascal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden