Stacey Dash, Alicia Silverstone en Brittany Murphy in de filmklassieker 'Clueless' (1995).

EssayKantelgeneratie

In de jaren negentig was the sky the limit - maar de kermis bleek koud

Stacey Dash, Alicia Silverstone en Brittany Murphy in de filmklassieker 'Clueless' (1995).Beeld *

Wat doet het met je als je vormende decennium plots retro is? Simpel, je voelt je oud. Maar het zet Joris Belgers ook aan het denken. Hoe werken de jaren ­negentig door in zijn leven en kan nostalgie soelaas bieden in deze onzekere tijden?

‘Het bezong de meest zorgeloze tijd die ik ooit heb meegemaakt, een periode van ongebreideld optimisme’, zegt reclamemaker Frank Pels, in het ­onlangs verschenen boek Negentig. Pels schreef de tekst van ‘15 miljoen mensen’ dat in 1996 ­wekenlang bovenin de Top 40 stond, een soort tweede volkslied van een waanzinnig mooi land. Maar bovenal het lijflied van een waanzinnige mooi tijdperk: de jaren negentig.

Het genoemde Negentig van journaliste Corinne van der Velden verscheen vorige maand: een bloem­lezing van popculturele lieux des memoires uit de jaren negentig. Deze maand brengt de VPRO ‘Een programma over de jaren negentig’, waarvoor Henny Huisman van stal is gehaald.

Voor de lockdown zaten nineties-themafeesten in de lift, naveltruitjes zijn weer in de mode, Nike Air Max duiken op in het straatbeeld, ouderwetse inline-skates vliegen over de toonbank en al een tijdje liggen band-shirtjes van Nirvana in de schappen voor tieners wiens ouders elkaar nog moesten ontmoeten toen Kurt Cobain besloot dat het genoeg was geweest.

Joris Belgers (1985) studeerde geschiedenis. Hij werkte op de redactie cultuur & media van Trouw en is nu internetredacteur.

Met de jaren negentig is gaande wat ­eerder met de jaren tachtig gebeurde. En met de jaren zeventig en sixties daar weer voor. Het is een historische wetmatigheid: ieder decennium wordt retro. Toch?

Wat doet het met je, als je vormende decennium ­lijdend voorwerp is geworden van gedweep op straat, in televisie en boeken? Wel, het korte antwoord: voor het eerst voel je je oud. Echt oud. Maar het zet je ook aan het denken over hoe dat decennium je heeft gemaakt tot wat je nu bent. En hoe dat uitgerekend nu kan helpen om grip te houden op een gekke tijd.

Eén lemma in ons collectief geheugen

Nu is het niet alleen zo dat de jaren negentig een ­revival beleven. Terwijl dat gebeurt, vergroeien ze ook tot een op zichzelf staand geheel. Tot een concept dat zit vastgebijteld in de tijd, als één groot lemma in ons collectief geheugen. Ze hebben een eigen gedaante gekregen, een eigen uitstraling, een eigen smaak.

Want het is niet zo dat we ons er toen van bewust waren dat ‘Rainbow High in the Sky’ zou uitgroeien tot een mentale tijdmachine die ons direct terugtransporteert naar de jaren negentig. Net zoals het misschien nu moeilijk voor te stellen is dat de jaren tien ooit als vastomlijnde eenheid zullen worden ­beschouwd. Barack Obama, de MH17 en Lionel Messi zijn in onze collectieve geheugen lang nog niet zo’n ­verbintenis aangegaan als Clinton, de Bijlmerramp en Michael Jordan.

Het getuigt misschien van ahistorische arrogantie om te denken dat het tijdperk waarin we nu leven niet ook ooit geschiedenis zal worden. Dat het net zo’n ­afgietsel in ons geheugen krijgt als de jaren negentig daarvoor. Of is er met de jaren negentig meer aan de hand?

Zelfs de EU was nog sexy

Er zijn opvallend veel cultuurverschijn­selen op te noemen die typisch jaren negentig zijn. Het was een tijdperk van zoveel eersten: de komst van het internet, ­mobiele telefoons, de aankondiging van de ­euro, commerciële televisie, reality tv. Andere tref­woorden: ­eurodance, gabbers, grungemuziek, de Pen­tium-processor, Flippo’s, Tamagotchi, Nokia 3210. De ­jaren negentig staan voor betaalbare vliegvakanties, een voorheen ondenkbare samenwerking tussen VVD en PvdA, Amsterdam als tolerantiehoofdstad van de wereld. Zelfs de Europese Unie was nog sexy.

Two Unlimited vatte het credo van het decennium perfect samen in hun grootste hit: there’s no limit. De muur was gevallen, de twin towers stonden nog – de ­toekomst zag er fantastisch uit.

Voordat u denkt dat dit een al te lyrisch verhaal over de jaren negentig wordt: alle zorgeloosheid had ook een duistere kant. Het racisme of seksisme in films, televisieseries of videoclips zou nu niet meer kunnen, maar werd toen onder het tapijt geveegd.

“We moesten het vooral gezellig hebben met elkaar”, zegt Corinne van der Velden daarover. De ogen werden naïef-idealistisch gesloten voor de mogelijkheid dat die geprezen multiculturele samenleving wel eens met zichzelf zou kunnen botsen. En het geld groeide weliswaar aan bomen, maar de greed is good-mentaliteit van het neoliberalisme legde ook de kiem voor het latere barsten van de dot.com-bubbel en voor de hypotheken- en de bankencrisis.

Toch, wat deed dat tijdperk van ongebreideld optimisme met ons? Mijn generatie, in de jaren tachtig ­geboren, in de jaren negentig opgegroeid, de millennials waar u zo veel over leest. De generatie-Y, de nogal ­navelstaarderige generatie, de generatie die flink in de watten is gelegd, getuige de overvloedige commentaren van de laatste jaren over het diffuse begrip millennial.

Wie heeft er niet een maandje door Azië gebackpackt?

Toch, als ik om mij heen kijk vanuit mijn ongetwijfeld particuliere bubbel van witte heteroman, zie ik dat mijn generatiegenoten vooral lekker willen leven. Het is ­misschien het clichébeeld als we het over millennials hebben, maar daarom nog niet minder waar. Het hedonisme van de jaren negentig zit verstopt in ons DNA: ik ken weinig leeftijdsgenoten die niet een maandje of ­langer door Azië hebben gebackpackt, jaarlijks meerdere festivals bezoeken en vaak net iets harder hebben gefeest dan goed voor ze was.

Millennials trouwen op latere leeftijd dan ooit, ­krijgen later kinderen en krijgen later een voet tussen de huizenmarkt – als ze dat al lukt. Door de economische omstandigheden, maar ongetwijfeld ook ingegeven door het uitstellen verantwoordelijkheden.

Zeker tegen mijn afstuderen aan, rond het implo­deren van de Amerikaanse huizenmarkt en het om­vallen van Lehman Brothers, heb ik me vaak afgevraagd: ­waarom ben ik geen tandheelkunde gaan studeren? Waarom geen econometrie? Wij zijn de generatie die van huis uit meekreeg dat we vooral iets moesten doen dat we leuk vonden. Het komt toch wel goed: dit idee is ons in de jaren negentig met de paplepel naar ­binnen ­gestouwd.

Ik ben lang niet de enige Gen-Y’er die zo is gevormd, beaamt Van der Velden. Bij de studiekeuze: denk niet aan wat je ermee wil worden, maar wat zou je nú willen doen. Bij de sportclub: nooit ging het om winnen, altijd om meedoen. Ga vooral lekker lang studeren, die lening lost zichzelf straks wel af. Het kon alleen maar beter worden: met dat idee hebben onze ouders kinderen gekregen, dat is het beeld waarin wij zijn gevormd.

De revival van de jaren negentig staat niet los van de coronapandemie

Maar de kermis bleek een koude. Ook in dit ­clichébeeld zit weer een kern van waarheid: millennials hebben geen huis. Geen auto. Geen vaste baan. Die ene crisis wierp een schaduw over ons ­af­studeren. Nu we net aan kinderen zijn begonnen, zitten we middenin een tweede crisis.

Beeld Max Kisman

Trouw vroeg grafisch ontwerper Max Kisman (1953), in de jaren negentig huisontwerper van VPRO-tv, om zijn blik op het decennium. Hij voelde zich deel van een mondiale beweging, met open systemen en netwerken. Als grafisch ontwerper kreeg hij toegang tot een enorme gereedschapskist van copy-paste en remixtechnieken, waarmee hij informatie kon herschikken en nieuwe werkelijkheden scheppen. De toekomst van destijds doorstroomt nu ons hele leven, de fysieke en digitale werkelijkheid. De technieken van toen brachten ons fake news.

En daarom verlangen we terug? Nee, niet per se daarom. Een geloof in de toekomst is nineties-kinderen eigen. Dat onwrikbare optimisme en vertrouwen in vooruitgang, weet u nog? Toch is de revival van de jaren negentig anno 2020 moeilijk los te zien van de coronapandemie. Nostalgie is, blijkt uit talloze onderzoeken, een ­coping mechanism. En dan niet de collectieve nostalgie, niet de populistische spruitjesvariant van vroeger-was-alles-beter.

Nee, ik doel op nostalgie van het persoonlijke soort. Het terugverlangen naar een veilige, geboren, zorgeloze tijd. Oftewel, voor velen van ons, onze jeugd. Oftewel, in mijn geval, de jaren negentig. Het ophalen van positieve herinneringen maakt optimistischer. Het maakt mensen mentaal weerbaarder, zo blijkt uit onderzoek. En mensen worden, al dan niet bewust, nostalgischer in tijden van onzekerheid.

Zo boekte Lego over het eerste helft van dit coronajaar recordverkopen, vooral dankzij volwassenen die tijdens de lockdown massaal dure sets hebben aangeschaft, zo meldde de speelgoedfabrikant in september. Ook bleek uit Amerikaans onderzoek dit voorjaar, naar mediagebruik tijdens de lockdown, dat de helft van respondenten teruggreep op films of ­series uit hun jeugd vanwege de geruststellende werking die daarvan uitgaat. Zie het als tijdkundige heimwee die vooral nu opspeelt, in een tijd waarin het even niet zo fijn is om te zijn.

Die wordt voor ons millennials nog eens versterkt: deels omdat het allemaal niet zo heel lang geleden is, maar vooral omdat al popculturele referenties zo weer op te roepen zijn, dankzij het informatietijdperk dat aanbrak in de jaren negentig.

Alleen al dat geluidje: piebiem

Zo kreeg ik in 1993 een Super Nintendo voor mijn achtste verjaardag. Hij doet het nog steeds. Alleen al de klank – piebiem – waarmee het Nintendo-logo in beeld verschijnt, gevolgd door het startscherm van Super ­Mario World, transporteert mij direct terug naar mijn kinderkamer. En in het verlengde daarvan, naar het schoolplein waarop ik toen voetbalde, naar het jongetje dat ik toen was, naar een wereld waarin Bill Clinton iets met een sigaar had gedaan maar ik nog niet helemaal ­begreep wat.

Zou ik die spelcomputer niet meer hebben gehad, dan had ik voor al die spellen op het internet terecht­gekund. Net zoals nieuwsuitzendingen over de ver­ongelukte prinses in een tunnel, de serie ‘Heartbreak High’ waar iedereen naar keek, of het volledige oeuvre van Captain Jack, 2 Unlimited of de Party ­Animals: meer dan elke generatie ooit voor ons kunnen wij met een paar muisklikken op YouTube, Spotify of Google onze jeugd herbeleven.

En mogelijk zijn we ook de laatste generatie die nog zo’n collectief gedeelde jeugd hád. 

We zijn een kantelgeneratie: zowel de eerste die ­opgroeide met digitalisering als de laatste die zich nog vaag kan herinneren hoe de analoge wereld eruitzag. We zijn ook de laatste generatie die nog collectief iets meemaakte. Het leek wel alsof íedereen op zaterdagavond naar ‘Oppassen!’ keek, naar Fabienne op TMF, of live Louis van Gaal een karatetrap in Wenen zag ­maken.

Nu zit de jeugd op zelfgekozen You­Tube-kanalen; meer kanalen dan je ooit kunt bevatten en kanalen die voor elk wat wils bieden. Zo is heel goed mogelijk dat je als muziekliefhebber zelden iets van de grootste rapper ter wereld hoort, omdat je niet van hiphop houdt of ­omdat algoritmes dat voor je bepalen. Mensen kijken hun eigen series, afgestemd op de eigen voorkeuren. ­Gechargeerd: iedereen zit vast in zijn eigen filterbubbel, echokamer of ­digitaal konijnenhol. Tegelijkertijd is het aanbod aan popcultuur veel te groot. Van een collectieve beleving van die popcultuur – wat uitgroeit tot collectief ­geheugen – lijkt weinig meer over.

Het is goed mogelijk dat deze digitale hyper­verzuiling ervoor zorgt dat er nooit meer een tijdperk als retro te boek zal komen te staan. Of dat van ahistorische arrogantie getuigt? Misschien. Maar als mijn jeugd inderdaad het laatste decennium is dat als één afgebakend concept zal worden herinnerd, als dat de jaren negentig niet waanzinnig maakt, dan weet ik niet wat wel.

Een programma over de jaren negentig (VPRO) is elke donderdag te zien op NPO 3.

Negentig, Corinne van der Velden, 224 pagina’s, uitgeverij Atlas Contact, €19,99

Dit waren de jaren negentig

Grunge 

Begin jaren negentig veroveren gitaarbands uit het Amerikaanse Seattle en omstreken de wereld met een nieuw geluid: grunge, een mix van gitaarrock, punk en pop. Bands als Nirvana, Pearl Jam en Soundgarden spelen al snel op de grote festivals. 1991 is een iconisch jaar: Pearl Jam breekt door met debuut ‘Ten’, ­Nirvana brengt ‘Nevermind’ uit, met de hit ‘Smells like teen spirit’.

Henny Huisman in de Mini PlaybackshowBeeld ANP

Henny Huisman

De magische kleedkast van de ‘Mini-playbackshow’ leek ­on­eindig, alle artiestenpakjes ­hingen er. In een flits was een kind klaar om Michael Jackson of Madonna te playbacken. De ster van presentator Henny Huisman rees tot grote hoogte met zijn programma’s de ‘Mini-playbackshow’ (1985-1998), de ‘Soundmixshow’ (1985-2002) en de ‘Surpriseshow’ (1988-2001).

Goede tijden slechte tijden

Je keek óf het ‘NOS Journaal’ óf ‘GTST’. Vanaf 1990 trokken schoolverlaters Arnie Alberts, Peter Kelder en Linda Dekker in de eerste Nederlandse dagelijkse soap twee miljoen kijkers. Dat was Joop van den Endes doel met deze remake van de succesvolle Australische soap ‘The Restless Years’. GTST was taboedoorbrekend, zo had het als eerste een transgenderpersonage, Meta, in 1997.

Isa Hoes en Antonie Kamerling in GSTS.Beeld ANP

Internet, email, chat

Weet u het nog, die eerste email of chat? In 1991 maakte de Britse informatica-expert Tim Berners-Lee het wereld-wijde web (www) publiek toegankelijk. Het gedecentraliseerde netwerk van informatie was een supersnelweg voor communicatie. De Amerikaanse chatdienst ICQ was in 1996 de eerste onafhankelijke instant messenger en had in 2001 zo’n 100 miljoen gebruikers.

Spice Girls

‘I’ll tell you what I want’ zongen de Spice Girls op hun debuutsingle ‘Wannabe’ (1996), die in 37 landen op nummer 1 kwam. De Girl Power-meiden hadden ieder hun doelgroep met de bijnamen ‘Ginger’ (Geri Halliwell), ‘Baby’ (Emma Bunton), ‘Scary’ (Melanie Brown), ‘Posh’ (Victoria Adams) en ‘Sporty’ ­(Melanie Chisholm) Spice. Ze werden de best­verkopende meidengroep ooit.             

Droog Design

Knotted Chair uit 1996.

Gabber 

Halverwege de jaren negentig ­overspoelde de gabbercultuur ­Nederland. Die ontstond op grote ­illegale feesten in oude fabrieks­hallen of loodsen waar jongeren massaal synthetische drugs gebruikten en iedereen elkaars vriend (gabber) was. Hele nachten stonden de kale koppen te ‘hakken’: een ­eigenaardig spring-schop­dansje op een agressieve ­versie van de immens populaire ­housemuziek.

Droog Design

Met ontwerpen als bovenstaand kastje schopte Tejo Remy (1960) het tot exposities in verschillende grote musea. Remy is een van de ontwerpers van Droog Design, een in 1993 opgericht label en exponent van Dutch Design: minimalistisch, experimenteel en met gevoel voor humor. De stoel hieronder is van nog zo’n bekend Droog-kopstuk, Marcel Wanders (1963). Knotted chair heet-ie en het is een fusie van macramé en high tech.

Aussies 

Aanvankelijk waren de glimmende trilobal polyester trainingspakken van merk Australian vooral het gabber-uniform. Een kaal hoofd, aan de voeten Nike Airmax en een blote bast met daaroverheen een ­vrolijk gekleurd aussie-jasje met kangoeroelogo. De trend ging ten onder aan zijn eigen populariteit toen ook andere groepen erin verschenen en er voor stellen zelfs bij elkaar passende sets kwamen, die vooral aansloegen bij wandelende senioren.

Beeld Hollandse Hoogte / Peter Hilz

De dood van prinses Diana

De Mercedes was compleet verwoest na het ongeluk in de Parijse Pont de l’Alma-tunnel. Negen ­paparazzi op motoren hadden prinses Diana en haar vriend Dodi Al-Fayed achtervolgd en chauffeur Henri Paul was met 104 km per uur tegen de dertiende pilaar gebotst. Die 31ste augustus 1997 kwamen ze alledrie om het leven. Prinses Diana was 36 jaar.

TMF-vj’s Sylvana Simons, Isabelle Brinkman, Fabienne de Vries en Bridget Maasland.Beeld Hollandse Hoogte / ANP Kippa

TMF

Na school eindeloos popvideoclips kijken. Dat kon sinds 1995 via de Nederlandse MTV: zender ‘The Music Factory’. TMF babe Fabienne de Vries maakte programma ‘Toute Fabienne’ live, dus je kon inbellen. Erik de Zwart en Ruud de Wild werkten er, en voor VJ’s als Sylvana ­Simons, Isabelle Brinkman en Bridget Maasland was TMF de kickstart van hun carrière.

Pulp fiction

Misdaadfilm, comedy, neo-film noir, wat was ‘Pulp Fiction’ eigenlijk? Na de Oscar voor het scenario volgde een internationaal prijzencircus voor ­Quentin Tarantino’s hit uit 1994. De fragmentarische, niet chronologisch vertelde verhalen met onder andere huurmoordenaars Vincent Vega (John Travolta) en Jules Winnfield (Samuel L. Jackson), verbeelden het postmodernisme en het nihilisme van de ­jaren negentig.

Boris Jeltsin 

Voor de een was hij een marionet, voor de ander een held. Op 12 juni 1991 schreef Boris Jeltsin geschiedenis als eerste president van Rusland. ‘De sloper van de Sovjet-Unie’ voerde hij de vrije markteconomie in. Oligarchen werden puissant rijk, het volk bitter arm. In 1999 maakte hij, kampend met gezondheidsproblemen, plaats voor Vladimir Poetin.

Millenniumbug

Valt om 00.00 uur 2000 de medische apparatuur stil, vallen vliegtuigen uit de lucht? Het was een existentiële angst: dat de millenniumbug computersystemen zou blokkeren. Om geheugenruimte te sparen, waren jaartallen altijd in twee cijfers geprogrammeerd. De omslag van ’99 naar de vier cijfers van 2000 moest handmatig; Nederland investeerde 20 miljard gulden. Er gebeurde niets.

Oprichter van de iT Manfred Langer met konijntje en Robert ten Brink.Beeld Hollandse Hoogte / Leo Vogelzang

Ruitenbloes en Dr Martens

Met de opkomst van grunge verandert begin jaren negentig het modebeeld. Een gescheurde spijkerbroek met daarop een dikke flanellen, geblokte houthakkersblouse is dé nieuwe outfit voor de alternatieve jeugd. De stijl is geïnspireerd op de kleding die in het regen­achtige, bossige noordwesten van Amerika wordt ­gedragen. Dr. Martens-schoenen of tweedehands ­legerkistjes ­maken de grunge-outfit compleet.

Nachtclubs

De recalcitrante nachtclub Roxy haalde eind jaren tachtig de housemuziek vanuit Amerika naar Nederland. In het begin vond het publiek het verschrikkelijk, al snel werd de muziekstroming razend populair. De ­extravagante homoclub IT van Manfred Langer en de licht ­ontvlambare Roxy die in rook opging tijdens de uitvaart van interieurontwerper Peter Giele werden het gezicht van het ­Amsterdamse nachtleven.

De eerste mobiele telefoons

In 1994 krijgt Nederland het eerste netwerk voor mobiele telefonie. Met de gsm’s van toen kon je alleen bellen. Vanwege hun formaat werden ze koelkast of melkpak genoemd. In 1996 lag het aantal mobiele telefoons in Nederland op 860.000, de jaren daarna steeg dit aantal rap. Nieuw was de mogelijkheid om een sms-bericht te sturen, nu heel gewoon, toen een kleine revolutie.

Flippo

De zakken chips waren niet aan te slepen sinds Smiths er vanaf 1995 een flippo in stopte: een plastic schijfje met Bugs Bunny, Woody ­Woodpecker of Tweety erop. Iedereen ­ver­zamelde en ruilde ze. De rage van de Tama­gotchi (1996), virtuele huisdiertjes, volgde. Om over Pokémon (sinds 1998) maar niet te spreken.

Mysteryland en Lowlands

Drie dagen feesten was nieuw in 1993, toen de de meerdaagse festivals ontstonden. De houseparty Mysteryland was in 1993 en ‘94 revolutionair, maar ­organisatorisch een ramp. Mojo Concerts pakte A Campingflight to Lowlands Paradise ­beter aan in 1993, als het spannende, alternatieve broertje van het brave Pinkpop. De aandacht voor filosofie, duurzaamheid en politiek sinds 2002 maakt ­Lowlands een brede ervaring.

René Klijn 

Mooie, maar zeer vermagerde jongeman zingt tearjerker, ­liggend op een divan. Sentimenteler dan ‘De schreeuw van De Leeuw’, november 1992, wordt tv niet. En toch, kijk het terug, ­meteen is er bij ‘Mr. Blue’ weer die brok in de keel. Zanger René Klijn (1962-1993) vertelde in de uitzending openhartig over zijn ziekte aids, die door de homogemeenschap spookte.

Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Lees ook:

Gabber ben je voor het leven, blijkt  op Thunderdome

Het lijkt op een kudde heipalen in galop. Wie denkt dat de gabbercultuur begin deze eeuw een stille dood stierf, heeft het mis. ‘Vooral buiten de Randstad is hardcore nog razend populair.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden